İnsanların bir çoxu sağlam qidalanmağa və fiziki aktivliyə diqqət göstərməsinə baxmayaraq, artıq çəkidən xilas olmaqda çətinlik çəkir. Bəzən bunun səbəbi yanlış qidalanma vərdişləri deyil, orqanizmdə yaranan insulin dirənci (insulinə qarşı dözümlülük və ya insulin rezistentliyi) ola bilər. Bu metabolik pozuntu vaxtında aşkarlanmadıqda diabet, piylənmə, qaraciyər yağlanması və ürək-damar xəstəlikləri kimi ciddi sağlamlıq problemlərinin yaranma riskini artırır.
Demokrat.az xəbər verir ki, insulin dirənci əzələ, piy və qaraciyər hüceyrələrinin mədəaltı vəz tərəfindən istehsal olunan insulin hormonuna lazımi səviyyədə reaksiya verməməsi nəticəsində yaranır. Normal halda insulin qanda olan qlükozanın hüceyrələrə daxil olmasına və enerji kimi istifadə edilməsinə kömək edir. Lakin insulin dirənci zamanı hüceyrələr bu hormona qarşı həssaslığını itirir, nəticədə qanda şəkərin səviyyəsi yüksələ bilir.
Bu vəziyyətdə mədəaltı vəz orqanizmin ehtiyacını qarşılamaq üçün daha çox insulin istehsal etməyə başlayır. Proses uzun müddət davam etdikdə qan şəkərinin tənzimlənməsi çətinləşir və 2-ci tip diabetin inkişafı üçün zəmin yaranır.
İnsulin dirəncinin yaranmasına nə səbəb olur?
Mütəxəssislərin diqqət çəkdiyi əsas risk amilləri arasında qeyri-sağlam qidalanma və fiziki hərəkətsizlik xüsusi yer tutur. Şəkərli, yüksək kalorili və emal olunmuş məhsulların, həmçinin ağ çörək, makaron, düyü və digər rafinə edilmiş karbohidratların həddindən artıq istehlakı insulin dirəncinin yaranmasına təsir göstərə bilər.
Bundan başqa, piylənmə, xüsusilə qarın və bel nahiyəsində yağlanma, genetik meyillilik və bəzi hormonal pozuntular da risk faktorları hesab olunur. Hipotireoz, Kuşinq sindromu və akromeqaliya kimi xəstəliklər də insulin həssaslığına mənfi təsir göstərə bilər.
Əsas əlamətləri hansılardır?
İnsulin dirənci hər zaman aydın simptomlarla özünü göstərmir. Bununla belə, bəzi əlamətlər orqanizmdə bu problemin mövcudluğuna işarə edə bilər.
Ən çox rast gəlinən simptomlar aşağıdakılardır:
- Yeməkdən sonra yorğunluq, halsızlıq və yuxululuq;
- Qida qəbulundan qısa müddət sonra yenidən aclıq hissi;
- Tez-tez şirniyyat və şəkərli qidalara ehtiyac duyulması;
- Pəhriz və fiziki aktivliyə baxmayaraq çəki verməkdə çətinlik;
- Bel və qarın nahiyəsində piylənmənin artması;
- Diqqəti cəmləməkdə çətinlik;
- Yuxu pozuntuları;
- Tərləmə, əllərdə titrəmə və qəfil aclıq hissi;
- Boyun, qoltuqaltı və qasıq nahiyəsində dərinin tündləşməsi;
- Qadınlarda menstruasiya dövrünün pozulması.
Xüsusilə yeməkdən sonra güclü yuxululuq, tez-tez acmaq və şirniyyata qarşı nəzarətsiz istək kimi əlamətlər diqqətdən kənarda qalmamalıdır. Lakin bu simptomların olması mütləq insulin dirənci demək deyil. Dəqiq qiymətləndirmə üçün həkim müayinəsi vacibdir.
İnsulin dirənci necə müəyyən edilir?
İnsulin dirəncinin aşkarlanması üçün həkim ilk növbədə pasiyentin şikayətlərini, ailə tarixçəsini, qidalanma vərdişlərini və çəki göstəricilərini qiymətləndirir. Daha sonra ehtiyacdan asılı olaraq acqarına qlükoza, insulin və digər laborator analizlər təyin edilə bilər.
İnsulin dirəncinin qiymətləndirilməsində HOMA-IR göstəricisindən də istifadə olunur. Bu göstərici acqarına qlükoza və insulin nəticələri əsasında hesablanır. Onun normal həddi laboratoriyaya və istifadə olunan metodologiyaya görə dəyişə bilər. Buna görə nəticələr yalnız rəqəmlərə əsasən deyil, həkim tərəfindən ümumi klinik vəziyyət nəzərə alınmaqla şərh edilməlidir.
Müalicə və qidalanmada nələrə diqqət edilməlidir?
İnsulin dirəncinin aradan qaldırılmasında ilk addım həyat tərzinin dəyişdirilməsidir. Sağlam və balanslı qidalanma, müntəzəm fiziki aktivlik, normal yuxu rejimi və artıq çəkinin tədricən azaldılması müalicənin əsas istiqamətləridir.
Qidalanma zamanı şəkərli içkilərin, şirniyyatların və ağ undan hazırlanan məhsulların istehlakını azaltmaq, onların əvəzinə tam taxıllı qidalar, tərəvəzlər, paxlalılar və zülalla zəngin məhsullara üstünlük vermək tövsiyə olunur. Eyni zamanda, uzun müddət hərəkətsiz qalmaqdan çəkinmək və gündəlik gəzintilərə vaxt ayırmaq faydalıdır.
Artıq çəkisi olan şəxslərdə bədən çəkisinin tədricən 5-10 faiz azaldılması belə insulin həssaslığının yaxşılaşmasına müsbət təsir göstərə bilər. Bununla yanaşı, hər kəs üçün eyni qidalanma proqramı uyğun deyil. Pəhriz insanın yaşına, sağlamlıq vəziyyətinə və fiziki aktivliyinə uyğun hazırlanmalıdır.
Bəzi hallarda həyat tərzinin dəyişdirilməsi kifayət etmədikdə həkim dərman müalicəsi də təyin edə bilər. Metformin kimi preparatlardan müəyyən pasiyentlərdə istifadə olunur. Lakin bu dərmanları özbaşına qəbul etmək və ya insulin dirənci şübhəsi ilə müalicəyə başlamaq düzgün deyil.
İnsulin dirənci vaxtında aşkarlandıqda onun yaratdığı riskləri azaltmaq və 2-ci tip diabetin inkişaf ehtimalını aşağı salmaq mümkündür. Buna görə də davamlı yorğunluq, səbəbsiz çəki artımı və tez-tez aclıq hissi yaşayan şəxslərin endokrinoloq və ya terapevtə müraciət etməsi vacibdir.
Jalə
