İnsan beyninin ölümündən sonra yenidən fəaliyyətə qaytarılması hazırda mümkün deyil. Lakin ABŞ-da aparılan yeni araşdırma göstərib ki, həkimlərin bir qismi gələcəkdə belə texnologiyanın yaradılması ehtimalını istisna etmir. Bəzi mütəxəssislər hətta beyin toxumasını qorumaq məqsədilə xəstənin həyatının son mərhələsində fərqli tibbi müdaxilələrin tətbiqini də dəstəkləyir.
Demokrat.az xəbər verir ki, "PLOS One" jurnalında dərc olunan tədqiqatda ABŞ-dan 334 həkimin fikirləri öyrənilib. Araşdırma bu sahədə həkimlərin ölümə yaxın xəstələrin beyinlərinin gələcəkdə istifadə oluna bilməsi üçün qorunmasına münasibətini sistemli şəkildə araşdıran ilk işlərdən biri kimi təqdim olunur.
Tədqiqat iştirakçıları gələcəkdə insan beyninin yenidən canlandırılması ehtimalını orta hesabla 25,5 faiz qiymətləndiriblər. Bu göstərici 2025-ci ildə nevroloqlar arasında keçirilən başqa bir sorğuda qeydə alınmış 40 faizlik ehtimaldan aşağıdır. Bununla belə, rəqəmlər mövcud tibbi texnologiyanın uğur göstəricisi deyil, mütəxəssislərin gələcək elmi inkişafla bağlı şəxsi qiymətləndirmələridir.
Həkimlərin təxminən dörddə biri bu ehtimalı real hesab edir
Araşdırmada 150 ilkin tibbi yardım həkimi ilə yanaşı, nevrologiya, psixiatriya, reanimatologiya, anesteziologiya, təcili tibbi yardım və digər sahələr üzrə 184 mütəxəssis iştirak edib.
Sorğuda həkimlərə ürəyi dayanmış, lakin beyindəki sinapsların quruluşu hələ pozulmamış insanın gələcəkdə yenidən həyata qaytarılmasının mümkünlüyü barədə suallar verilib.
İştirakçıların 27,9 faizi ideal qorunma şəraiti yaradılarsa, gələcəkdə beynin yenidən canlandırılmasını qismən və ya kifayət qədər real ehtimal hesab edib. Tədqiqatın əsas müəllifi Ariel Zeleznikow-Johnston bildirib ki, beynin qorunması ilə bağlı müasir elmi metodları daha yaxşı bilən həkimlər bu ehtimala daha açıq yanaşırlar.
Beyni qorumaq üçün hansı müdaxilələr təklif olunur?
Araşdırmanın diqqətçəkən nəticələrindən biri həkimlərin beyin toxumasını qorumaq məqsədilə bəzi tibbi müdaxilələrə münasibəti ilə bağlıdır.
Sorğu iştirakçılarının 70,7 faizi xəstənin sağalmasından daha çox beynin qorunmasını hədəfləyən yanaşma çərçivəsində laxtalanmanın qarşısını alan dərmanların verilməsini dəstəkləyib.
Tibbi yardımla ölüm tətbiq olunan hallarda isə həkimlərin 44,3 faizi qoruma prosesinin ürək dayandıqdan sonra deyil, xəstə huşunu itirən kimi başlanmasına razılıq verib. Heyvanlar üzərində aparılan bəzi tədqiqatlar müdaxilənin daha erkən başlanmasının beyin toxumasının qorunmasına müsbət təsir göstərə biləcəyini ortaya qoyub. Ancaq bu nəticələr insan beyninin gələcəkdə yenidən fəaliyyətə qaytarılmasının mümkünlüyünü sübut etmir.
Yaddaş və şəxsiyyətin qorunması necə mümkündür?
Bu istiqamətdəki elmi müzakirələrin əsas anlayışlarından biri "konnektom"dur. Bu termin beyindəki sinir hüceyrələri arasında mövcud olan əlaqələrin ümumi şəbəkəsini ifadə edir.
Alimlər hesab edirlər ki, insanın xatirələri və şəxsiyyət xüsusiyyətləri ilə bağlı məlumatların bir hissəsi məhz bu əlaqələr sistemində əks olunur. Buna görə də gələcəkdə beynin yenidən canlandırılması ideyasının tərəfdarları hüceyrələrin və onların arasındakı bağlantıların mümkün qədər dəqiq qorunmasını vacib sayırlar.
Tədqiqatçılar bu məqsədlə kimyəvi fiksasiya və vitrifikasiya kimi üsulları nəzərdən keçirirlər. Kimyəvi fiksasiya beyin toxumasının strukturunu qorumağa, vitrifikasiya isə dondurma zamanı hüceyrələrə zərər verə biləcək buz kristallarının yaranmasının qarşısını almağa yönəlib.
Lakin beynin quruluşunu qorumaqla onu yenidən işlək vəziyyətə gətirmək eyni şey deyil. Hazırda qorunmuş insan beynini yenidən canlandıran, yaxud onun yaddaşını və şəxsiyyət xüsusiyyətlərini bərpa edən təsdiqlənmiş texnologiya mövcud deyil.
Araşdırma gələcəkdə belə bir imkanın yaranması ehtimalından əlavə, mühüm etik və hüquqi sualları da gündəmə gətirir: Elmi baxımdan hələ sübut olunmamış texnologiyaya ümid edərək xəstələrin həyatının son mərhələsində tibbi qərarları dəyişmək nə dərəcədə doğrudur? Müəlliflər bu məsələnin tibb və hüquq sahələrinin birgə iştirakı ilə müzakirə olunmasının, aydın qaydaların hazırlanmasının vacibliyini vurğulayırlar.
