Bir vaxtlar insanı xoşbəxt etmək üçün böyük səbəblər lazım idi. İndi isə bəzən evə yarım saat tez çatmaq kifayətdir. Yolun boş olması, svetoforda çox gözləməmək, bir maşının qabağımıza keçib əsəblərimizi tarıma çəkməməsi… Bax, müasir insanın xoşbəxtliyi getdikcə belə xırda detallardan asılı vəziyyətə düşür.
Ən maraqlısı da budur ki, biz buna xoşbəxtlik deyirik.
Səhər evdən çıxırıq, günün planlarını qururuq. Filan işi görəcəyik, filan yerə gedəcəyik, axşam filankəslə görüşəcəyik. Amma bütün bu planların ortasında bir maneə dayanır: tıxac. Bir şəhərin yollarına sığmayan minlərlə insanın vaxtı, əsəbi, enerjisi və bəzən də həyat həvəsi.
Sən sükan arxasında oturmusan. Maşın tərpənmir. Qarşında kilometrlərlə uzanan avtomobillər, hər kəsin beynində eyni fikir: kaş tez çataydım. Kiminin evdə uşağı gözləyir, kiminin işi var, kiminin sadəcə yorğun halda divanda uzanıb bir az dincəlmək arzusu. Amma hamının vaxtı eyni yerdə ilişib qalıb.
Bir də görürsən ki, yol açıldı. Maşınlar hərəkətə gəldi. Sən də evə gözlədiyindən tez çatdın. Elə bil dünyanı sənə bağışladılar. Əhvalın dəyişdi, üzün güldü, günün bütün yorğunluğu bir anlıq yüngülləşdi.
Nəyə sevindin? Evə çatdığına.
Axı insanın evə çatması dünyanın ən adi hadisələrindən biri olmalıdır. Bunun üçün xüsusi bir sevinc yaşamamalıyıq. Ev bizim onsuz da getdiyimiz yerdir. Amma elə bir vəziyyətə gəlib çatmışıq ki, adi olanın özü əlçatmaz nemətə çevrilib.
Bəlkə də problem xoşbəxtliyin kiçik şeylərdə gizlənməsində deyil.
İnsana baxın. Gün ərzində nə qədər şey istəyir? Böyük ev, bahalı maşın, yaxşı maaş, xarici ölkələrə səyahət, rahat həyat… Bunlar hamısı başadüşülən arzularıdır. Amma işin qəribə tərəfi budur ki, insanın əhvalını müəyyən edən ən mühüm amillərdən biri bəzən nə evi, nə maaşı, nə də maşını olur. Sadəcə yolda itirdiyi vaxt olur.
Bütün günü işləyirsən, pul qazanırsan, ailənin ehtiyaclarını ödəməyə çalışırsan. Sonra qazandığın pulun qarşılığında əldə etməli olduğun rahatlığa çatmaq üçün saatlarını yollarda xərcləyirsən. Əslində, pul qazanmaqla satın almağa çalışdığın həyatın özünü elə həmin pulun arxasınca qaçarkən itirirsən.
İnsan işləyir ki, yaxşı yaşasın. Yaxşı yaşamaq üçün pul qazanır. Pul qazanmaq üçün vaxtını satır. Sonra qazandığı pulla özünə rahatlıq almaq istəyir. Amma o rahatlığa çatmaq üçün yenə vaxtından keçməli olur.
Beləcə, həyat qəribə bir dövrəyə düşür: yaşamaq üçün işləyirik, işləmək üçün vaxtımızı veririk, vaxtımızı itirdiyimiz üçün yaşamağa vaxt tapmırıq.
Tıxac isə bu mənzərənin ən görünən hissəsidir.
Əslində, tıxacda təkcə avtomobillər dayanmır. İnsanların planları, səbri, ailəsinə ayıracağı vaxt, dostları ilə görüşü, özünə qalacaq bir neçə dəqiqəsi də dayanır. Şəhər hərəkətdə görünür, amma insanın həyatı bəzən həmin şəhərin ortasında donub qalır.
Bir ata düşünün. Səhər uşağını yuxuda qoyub işə gedir. Axşam evə qayıdanda onu görmək, onunla oynamaq, heç olmasa gününün necə keçdiyini soruşmaq istəyir. Amma işdən çıxıb evə çatmaq üçün daha bir neçə saatını yolda keçirir. Evə çatanda uşaq yatıb, özü də danışmağa hal tapmır.
Sabah yenə eyni həyat başlayır.
İndi deyin, bu insanın xoşbəxtliyi nədədir? Uşağının məktəbdə ilk uğurunu eşitməkdə, onunla birlikdə nahar etməkdə, yoxsa axşam evə vaxtında çatdığı üçün sevinməkdə?
Ən acınacaqlısı budur ki, bəzən insan birinciyə həsrət qalır, ikinciyə vaxt tapmır, üçüncünü isə böyük uğur hesab edir.
Bizim xoşbəxtliyimiz niyə bu qədər kiçilməlidir?
Xoşbəxtlik heç vaxt yalnız böyük hadisələrdən ibarət olmayıb. Bir fincan çayın dadı, sevdiyin insanın səsi, yağışdan sonra küçənin qoxusu, evdəki sakitlik də insanı xoşbəxt edə bilər. Həyatın gözəlliyi elə bu xırda anların içindədir.
Amma könüllü seçdiyimiz sadəliklə məcbur qaldığımız məhrumiyyət eyni şey deyil.
Sən evdə oturub sakitcə çay içməyi seçirsənsə, bu, zövqdür. Amma ailənlə vaxt keçirmək istədiyin halda yollarda saatlarını itirirsənsə, bu, seçim deyil. Bir gününü heç nə etmədən keçirmək istəyirsənsə, bu, istirahətdir. Amma istirahətə çatmaq üçün əvvəlcə gündəlik həyatın maneələrini dəf etməlisənsə, ortada başqa problem var.
İnsanın kiçik şeylərdən zövq alması gözəldir. Lakin həyat onu elə bir vəziyyətə salmamalıdır ki, ən adi rahatlıq belə bayrama çevrilsin.
Bu gün boş yol görəndə sevinirik. Sabah bəlkə də avtobusun vaxtında gəlməsinə, poliklinikada saatlarla gözləməməyə, kommunal problemlə üzləşməməyə, sadəcə bir işi əlavə zəhmət çəkmədən həll etməyə sevinəcəyik. Əslində, bunların heç biri qeyri-adi xoşbəxtlik səbəbi olmamalıdır. Bunlar normal həyatın adi şərtləridir.
Amma normal həyatın şərtləri əlçatmaz olduqca, insanın sevinc meyarları da dəyişir. Əvvəllər adi saydığımız şeylər indi arzuya çevrilir. Arzular gerçəkləşəndə isə özümüzü xoşbəxt hiss edirik.
Beləliklə, həyat səviyyəmizi yalnız nə qədər qazandığımızla ölçmək mümkün olmur. Bəzən əsas məsələ qazandığımız pulla nə əldə etdiyimiz deyil, günün sonunda özümüzə nə qədər vaxt saxladığımızdır.
Təsəvvür edin, bir insan ay ərzində yaxşı maaş alır, amma hər gün saatlarını yolda keçirir. Digəri daha az qazanır, lakin işdən sonra ailəsinə, öz maraqlarına, istirahətinə vaxt ayıra bilir. Hansının daha xoşbəxt olduğunu təkcə maaş cədvəlinə baxaraq müəyyənləşdirmək olmaz.
Çünki vaxt da sərvətdir. Hətta elə sərvətdir ki, itirdikdən sonra onu geri almaq mümkün deyil.
Biz isə çox vaxt bu sərvətin əlimizdən necə çıxdığını görmürük. Tıxacda dayananda əsəbiləşirik, siqnal veririk, qabaqdakı sürücünü günahlandırırıq. Sonra yol açılır və hər şeyə sevinməyi unudub həyatımıza davam edirik. Sabah eyni hadisə təkrarlanır.
Problem isə yerində qalır.
Bəlkə də şəhərlərin ən böyük problemi insanların bir yerdən başqa yerə gedə bilməməsi deyil, getmək istədikləri yerə çatmaq üçün həyatlarının bu qədər böyük hissəsini qurban verməsidir. Çünki şəhər yalnız binalardan, prospektlərdən və avtomobillərdən ibarət deyil. Şəhər orada yaşayan insanların vaxtıdır, rahatlığıdır, gündəlik həyatıdır.
Bəzən düşünürəm ki, müasir insanın ən böyük arzusu varlanmaq deyil, sadəcə rahat yaşamaqdır. Səhər evdən çıxanda axşam nə vaxt qayıdacağını bilmək, planlaşdırdığı görüşə gecikməmək, ailəsinə ayırdığı vaxtın yol qəzəbləri və gözləmələrlə məhv olmaması. İnsan bəlkə də bütün bunları əldə etmək üçün varlanmaq istəyir. Amma bir müddət sonra görür ki, sərvətinin artması heç də həyatının asanlaşması demək deyil.
Ən qəribəsi isə odur ki, insan zamanla bu vəziyyətə uyğunlaşır. Əvvəl bir saatlıq yol onu əsəbiləşdirir. Sonra iki saatlıq yol gündəlik həyatının bir hissəsinə çevrilir. Daha sonra evə yarım saat tez çatanda özünü şanslı hesab edir.
Məhz burada təhlükəli bir dəyişiklik baş verir: insan pis vəziyyətə o qədər öyrəşir ki, normal vəziyyəti xoşbəxtlik kimi qəbul etməyə başlayır.
Bəlkə də xoşbəxtliyimizin bəsitləşməsi dediyimiz şey elə budur. Həyatdan gözləntilərimizin azalması yox, normal hesab etməli olduğumuz şeylərə çatmaq üçün həddindən artıq mübarizə aparmağımız.
Əvvəl xoşbəxtlik üçün xüsusi səbəb axtarırdıq. İndi isə bizi bədbəxt edən səbəblər aradan qalxanda sevinirik.
Yol boşdur - xoşbəxtik.
Evə tez çatdıq - xoşbəxtik.
Bu gün əlavə problem çıxmadı - xoşbəxtik.
Bəs bütün bunlar olmayanda niyə özümüzü bədbəxt hiss etməliyik?
İnsan rahatlığı lüks kimi görməyə başlayanda, cəmiyyət də rahatlığın lüksə çevrildiyi bir nöqtəyə gəlib çatır.
Bəlkə də xoşbəxtlik heç də kiçilməyib. Sadəcə, həyatımızı o qədər çətinləşdirmişik ki, onun ən adi anlarına belə böyük mənalar yükləməyə başlamışıq.
Və bir gün boş yolda evə tez çatanda sevinmək əvəzinə bunu adi qəbul edə bilsək, bəlkə onda həqiqətən rahat yaşamağa başladığımızı anlayacağıq.
Çünki insanın xoşbəxtliyi hər gün möcüzə yaşamağından asılı olmamalıdır. Bəzən möcüzəyə ehtiyac duymadan yaşaya bilmək də kifayətdir.
Əsl xoşbəxtlik evə yarım saat tez çatanda sevinmək deyil. Əsl xoşbəxtlik odur ki, evə nə vaxt çatacağını düşünmədən, həyatını yollarda itirmədən yaşaya biləsən.
Bəlkə də biz xoşbəxtliyi kiçiltməmişik. Sadəcə, həyatın bizdən aldığı vaxtın əvəzində özümüzü daha kiçik sevinclərlə ovutmağa öyrəşmişik.
Və ən pisi odur ki, bir müddət sonra buna da normal həyat deyirik.
