Psixoloji şiddət çox vaxt fiziki zorakılıq qədər açıq görünməsə də, insanın psixoloji vəziyyətinə, özünəinamına və gündəlik həyatına ciddi təsir göstərə bilər. Təhqir, alçaltma, davamlı tənqid, qorxutma, manipulyasiya və həddindən artıq nəzarət psixoloji şiddətin əsas formaları hesab olunur. Bəzən bu davranışlar münasibətlərdə adi hal kimi qəbul edilsə də, zamanla insanın özünü dəyərsiz hiss etməsinə, qərar verməkdə çətinlik çəkməsinə və emosional cəhətdən tükənməsinə səbəb ola bilər.
Psixoloji şiddəti adi mübahisə və fikir ayrılıqlarından necə ayırmaq olar? İnsan hansı hallarda psixoloji şiddətə məruz qaldığını anlamır?
Psixologiya Elmi-Tədqiqat İnstitutunun sədri, psixoloq Elnur Rüstəmov Demokrat.az-a açıqlamasında bildirib ki, psixoloji zorakılığı adi mübahisədən ayırmaq üçün yalnız deyilən sözlərə deyil, münasibətdə insanın özünü nə qədər təhlükəsiz və sərbəst hiss etdiyinə baxmaq lazımdır:
"Əsas sual budur ki, insan qarşı tərəflə razılaşmayanda fikrini qorxmadan ifadə edə bilirmi, yoxsa etirazının ardınca təhqir, hədə, alçaldılma və cəzalandırılma gözləyir?Sağlam münasibətdə də fikir ayrılığı, inciklik və emosional gərginlik ola bilər. Ancaq tərəflər bir-birinin ləyaqətini və seçim hüququnu qoruyurlar. Davranışın tənqidi ilə şəxsiyyətin alçaldılması arasında fərq var. "Bu hərəkətin məni incitdi" demək narazılığı ifadə edir. "Sən heç nəyə yaramırsan", "Səndən heç nə olmaz", "Mənsiz heç kimsən" kimi ifadələr isə insanın özünə verdiyi dəyəri hədəfə alır. Psixoloji zorakılıqda çox vaxt təkrarlanan bir davranış modeli görürük: insanı kiçiltmək, qorxutmaq, günahkar hiss etdirmək, yaxınlarından uzaqlaşdırmaq və qərarlarına nəzarət etmək. Telefonunu yoxlamaq, kimlə görüşəcəyini müəyyənləşdirmək, işləməsinə və ya təhsilinə mane olmaq "qayğı" və "qısqanclıq" adı ilə təqdim edilə bilər. Lakin qayğı insanın sərbəstliyini əlindən almır. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı da psixoloji istismar və nəzarətedici davranışları yaxın münasibətlərdə zorakılığın tərkib hissəsi kimi göstərir. Burada təkrarlanma mühüm göstəricidir, amma təhlükəni tanımaq üçün mütləq aylarla gözləmək lazım deyil. Bir dəfə səsləndirilən ciddi hədə və qorxutma da diqqət tələb edir. Eyni zamanda, hər sərt sözə və hər narazılığa avtomatik olaraq zorakılıq adı vermək düzgün olmaz. Davranışın məzmunu, baş verdiyi şərait, ağırlığı və insanın təhlükəsizliyinə təsiri birlikdə qiymətləndirilməlidir".
Psixoloq əlavə edib ki, insan öz vəziyyətini anlamaq üçün bir neçə suala diqqət yetirə bilər:
""Yox" deyə bilirəmmi? Fikrimi söyləməzdən əvvəl qarşı tərəfin reaksiyasından qorxurammı? Mübahisə yaranmasın deyə daim sözlərimi və davranışımı ölçüb-biçirəmmi? Dostlarımla və ailəmlə əlaqələrim məhdudlaşdırılırmı? Mənə edilən hörmətsizliyə görə yenə mən günahkar çıxarılırammı? Bu hallar davamlı yaşanırsa, münasibətdə psixoloji zorakılıq ehtimalını ciddi nəzərdən keçirmək lazımdır. Bəzən insan baş verənləri anlamaqda çətinlik çəkir, çünki alçaldılmanın ardınca üzrxahlıq, diqqət və mehribanlıq gəlir. Ancaq üzr istəmək yalnız davranış dəyişdikdə münasibətin bərpasına xidmət edir. Eyni təhqir və nəzarət davam edirsə, verilən vədlər problemi həll etmir. Zorakılığa məruz qalan şəxsi "Niyə dözürsən?" sualı ilə günahlandırmaq da doğru deyil. Qorxu, maddi asılılıq, uşaqlarla bağlı narahatlıq və sosial təzyiq yardım istəməyi çətinləşdirə bilər. Belə vəziyyətdə insanın yaşadıqlarını kiçiltməməsi, etibar etdiyi bir şəxslə paylaşması və peşəkar dəstək alması vacibdir. Hədə və təhlükə varsa, ilk növbədə təhlükəsizlik düşünülməlidir; qarşı tərəflə təkbaşına üzləşmək hər zaman təhlükəsiz seçim olmaya bilər. Cəmiyyət olaraq da "Ailədir, dözməlisən", "Səni sevdiyi üçün nəzarət edir" kimi yanaşmaları dəyişməliyik. Ailədə, məktəbdə və iş yerində hörmətli ünsiyyət, şəxsi sərhədlər və yardım istəmək imkanı qorunmalıdır. Münasibəti qorumaq naminə insanın ləyaqətindən və təhlükəsizliyindən imtina etməsi tələb oluna bilməz".
