YapiKredi Müraciət Forması
Mazda CX-5
Region Özəl

Türkiyə-Liviya sazişi Şərqi Aralıq dənizində yeni siyasi dövrün başlanğıcıdır — Türkiyəli ekspert

Türkiyə-Liviya sazişi Şərqi Aralıq dənizində yeni siyasi dövrün başlanğıcıdır — Türkiyəli ekspert

Şərqi Aralıq dənizində Türkiyənin qarşılaşdığı əsas problemlərdən biri dəniz səlahiyyət sahələrinin müəyyənləşdirilməsi zamanı coğrafi reallıqların kifayət qədər nəzərə alınmamasıdır. Yunanıstanın adalara geniş dəniz səlahiyyətlərinin tanınmalı olduğu istiqamətindəki mövqeyi Türkiyənin Aralıq dənizinə açılan cənub sahillərinin qarşısında dar bir dəniz sahəsinə sıxışdırılması ilə bağlı müzakirələrə səbəb olub. Enerji resursları, dəniz nəqliyyatı marşrutları və hərbi fəaliyyət imkanları da mübahisənin əhəmiyyətini artırır. Türkiyənin 2019-cu ildə Liviya ilə imzaladığı Dəniz Səlahiyyət Sahələrinin Sərhədləndirilməsinə dair Anlaşma Memorandumu Ankaranın bu problemlərə qarşı hazırladığı əsas diplomatik və hüquqi təşəbbüslərdən biridir. Ötən illər bu sənədin yalnız Türkiyənin Şərqi Aralıq dənizindəki hüquqları baxımından deyil, Liviyadakı siyasi dəyişikliklərin iki ölkə arasındakı münasibətlərə təsiri baxımından da qiymətləndirilməsini zəruri edib.

Yunanıstan Krit, Rodos və Meis kimi adaların geniş dəniz sahələrinə malik olmalı olduğunu müdafiə edir. Türkiyə isə bu yanaşmanın materik sahillərinin uzunluğunu və coğrafi mövqeyini nəzərə almadığını irəli sürür. Xüsusilə Meis adasının Türkiyə sahillərinə yaxınlığı mübahisənin ən aydın nümunəsidir. Türkiyə materikinə çox yaxın yerləşən kiçik bir adaya geniş dəniz səlahiyyətlərinin tanınması ölkənin cənub sahillərindən açıq dənizə çıxışını ciddi şəkildə məhdudlaşdıra bilər. Ankaranın etirazı adaların dəniz səlahiyyətlərinin tamamilə nəzərə alınmamasına deyil, sərhədləndirmə aparılarkən hər adaya eyni dərəcədə təsir hüququ verilə bilməyəcəyi fikrinə əsaslanır.

Beynəlxalq hüquqda dəniz sərhədləri yalnız adaların yerləşdiyi mövqeyə əsasən müəyyən edilmir. Sahillərin uzunluğu, qarşı-qarşıya yerləşən sahillər arasındakı məsafə, bölgənin coğrafi xüsusiyyətləri və ortaya çıxacaq nəticənin ədalətliliyə uyğunluğu birlikdə qiymətləndirilir. Kontinental şelf sahilyanı dövlətin dəniz yatağı və onun altındakı təbii resurslar üzərində suveren hüquqlarını ifadə edir. Müstəsna iqtisadi zona isə dəniz sahəsindəki canlı və cansız resursların araşdırılması, istismarı və idarə olunması ilə bağlı sahilyanı dövlətə xüsusi hüquqlar verir.1982-ci il Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Dəniz Hüququ Konvensiyasının 121-ci maddəsi adaların dəniz səlahiyyətlərini tənzimlədiyi halda, 74-cü və 83-cü maddələri müstəsna iqtisadi zona və kontinental şelf sərhədlərinin müəyyənləşdirilməsində razılığa gəlmək və ədalətli həllə nail olmaqla bağlı müddəaları əhatə edir. Türkiyə bu konvensiyanın iştirakçısı deyil. Bununla belə, konvensiyada yer alan bəzi qaydalar beynəlxalq adət hüququ xarakteri daşıya bilər. Buna görə də Türkiyənin hüquqi mövqeyi qiymətləndirilərkən konvensiyanın iştirakçısı olmaması ilə beynəlxalq hüquqda ümumi qəbul edilən qaydalar bir-birindən fərqləndirilməlidir.

Beynəlxalq məhkəmə qərarları adaların hər bir halda eyni dərəcədə dəniz səlahiyyəti yaratmadığını göstərir. Rumıniya ilə Ukrayna arasında Qara dənizdə yaranmış mübahisədə İlan adasının dəniz sərhədlərinin müəyyənləşdirilməsinə təsiri məhdudlaşdırılıb. Beynəlxalq Ədalət Məhkəməsi adanın ərazi sularından kənardakı sərhədləndirmə xəttinin müəyyən edilməsində təsirli olmamasını əsas götürüb. Digər işlər üzrə verilən qərarlar da coğrafi şəraitin və ədalətlilik prinsipinin əhəmiyyətini ortaya qoyur. Bu qərarlar Türkiyənin materik sahillərinin mövqeyinə verdiyi əhəmiyyəti dəstəkləyən hüquqi müzakirələr baxımından önəmlidir. Lakin hər mübahisənin özünəməxsus coğrafi və hüquqi xüsusiyyətləri olduğundan başqa bölgələrdə verilmiş qərarların Şərqi Aralıq dənizinə birbaşa tətbiq edilə biləcəyi iddia oluna bilməz.

Türkiyə ilə Liviya arasındakı dəniz səlahiyyət sahələri haqqında saziş 27 noyabr 2019-cu ildə İstanbulda imzalanıb. Həmin dövrdə Liviyada fəaliyyət göstərən Milli Razılıq Hökuməti ilə əldə olunan razılaşma iki ölkənin Aralıq dənizindəki kontinental şelf və müstəsna iqtisadi zona sərhədləri ilə bağlı ortaq mövqeyini ortaya qoyub. Türkiyə Böyük Millət Məclisi 5 dekabr 2019-cu ildə 7195 saylı qanunla sazişin təsdiq edilməsini məqsədəuyğun hesab edib, sənəd isə 8 dekabr 2019-cu ildə qüvvəyə minib. Saziş 11 dekabr 2019-cu ildə Birləşmiş Millətlər Təşkilatında rəsmi qeydiyyata alınıb. Bu qeydiyyat prosesi sənədin Birləşmiş Millətlər Təşkilatı tərəfindən təsdiqlənməsi demək deyil, onun beynəlxalq səviyyədə rəsmi şəkildə qeydə alınmasını təmin edir.

Afina rəhbərliyi Türkiyə-Liviya sazişinə Krit və digər adaların dəniz səlahiyyətlərinin kifayət qədər nəzərə alınmadığı səbəbilə qarşı çıxıb. Misir də Ankara ilə Tripoli arasında əldə olunan razılaşmanı qəbul etməyib. Yunanıstan və Misirin 6 avqust 2020-ci ildə imzaladığı dəniz səlahiyyət sahələrinin sərhədləndirilməsi haqqında saziş Şərqi Aralıq dənizində qarşılıqlı etirazları daha da qabarıq şəkildə ortaya çıxarıb. Türkiyə bu razılaşmanın öz dəniz səlahiyyət sahələri ilə üst-üstə düşən nəticələr yaratdığını irəli sürdüyü halda, Liviya da öz dəniz sahələrinə aid hüquqların nəzərə alınmadığı əsası ilə etiraz edib. Beləliklə, dəniz sərhədlərinin müəyyənləşdirilməsi texniki hüquq məsələsi olmaqdan çıxaraq regional güc mübarizəsinin əsas mövzularından birinə çevrilib.

Türkiyə-Liviya sazişinin üçüncü ölkələr baxımından yaratdığı hüquqi mübahisələrin müəyyən sərhədləri var. Vyana Müqavilələr Hüququ Konvensiyasının 34-cü maddəsinə əsasən, üçüncü dövlətin razılığı olmadan bağlanan müqavilə həmin dövlət üçün hüquq və ya öhdəlik yarada bilməz. Buna görə də Türkiyə ilə Liviya arasındakı razılaşma Yunanıstan və ya Misirin hüquqlarını avtomatik olaraq aradan qaldırmır. Bununla belə, həmin ölkələrin etirazları da sazişi öz-özlüyündə etibarsız etmir. Dəniz sərhədlərinin müəyyənləşdirilməsi müvafiq sahillərin coğrafi xüsusiyyətləri və beynəlxalq hüququn qaydaları çərçivəsində qiymətləndirilməlidir. Sənədin Türkiyə və Liviya arasındakı hüquqi mahiyyəti ilə üçüncü dövlətlər baxımından irəli sürülə biləcək nəticələr ayrı-ayrılıqda nəzərdən keçirilməlidir.

Sazişin Liviyada qarşılaşdığı ən mühüm problemlərdən biri ölkə daxilindəki siyasi parçalanma olub. Müəmmər Qəddafi hakimiyyətinin 2011-ci ildə sona çatmasından sonra Liviyada vahid və sabit siyasi sistem qurmaq mümkün olmayıb. Tripoli mərkəzli hökumətlə ölkənin şərqində təsirli olan Nümayəndələr Palatası və Xəlifə Həftərin hərbi strukturu arasındakı fikir ayrılıqları ölkənin xarici əlaqələrinə də təsir göstərib. 2020-ci ildə şərqdəki Nümayəndələr Palatasının Türkiyə ilə bağlanan sazişlərə qarşı çıxması və Ankara ilə siyasi əlaqələrin kəsilməsini nəzərdə tutan qərar qəbul etməsi dəniz səlahiyyət sahələri ilə bağlı razılaşmanın Liviya daxilində qəbulunu mübahisəli vəziyyətə gətirib.

Türkiyə həmin dövrdə Tripoli hökuməti ilə əlaqələrini davam etdirərkən Liviyanın şərqindəki siyasi və hərbi dairələrlə də təmaslar qurmağa başlayıb. Son illərdə Ankaranın yürütdüyü siyasət ölkənin müxtəlif güc mərkəzləri ilə birbaşa münasibətlər yaratmağı və keçmiş siyasi fikir ayrılıqlarının ikitərəfli əlaqələrə vurduğu zərəri azaltmağı hədəfləyir. 2025-ci ildə Benqazidə Xəlifə Həftərlə keçirilən görüş bu istiqamətdə atılan diqqətçəkən addımlardan biri olub. 23 iyun 2026-cı ildə yenidən Benqazidə Saddam Həftərlə keçirilən görüşlərdə Liviyada siyasi birliyin təmin olunması, təhlükəsizlik sahəsində əməkdaşlıq və ikitərəfli münasibətlərin inkişafı müzakirə edilib. Ankara bu təmaslarla Liviyanın həm qərbində, həm də şərqində qəbul edilən əlaqələr şəbəkəsi yaratmağa çalışır.

20 oktyabr 2026-cı ildə Liviya Nümayəndələr Palatasının qəbul etdiyi qərar Türkiyə-Liviya münasibətlərindəki dəyişikliklərin ən konkret göstəricilərindən biri olub. Palata 2019-cu ildə imzalanmış Dəniz Səlahiyyət Sahələrinin Sərhədləndirilməsinə dair Anlaşma Memorandumunu yekdilliklə qəbul edib. Eyni iclasda 2020-ci ildə qəbul etdiyi və Türkiyə ilə bağlanmış sazişlərin təsdiqlənməsini rədd edən birinci saylı qərarını, həmçinin Türkiyə ilə siyasi əlaqələrin kəsilməsini nəzərdə tutan altıncı saylı qərarını da ləğv edib. Beləliklə, əvvəllər sənədə qarşı çıxan şərqi Liviyanın ən mühüm siyasi qurumlarından biri altı ildən sonra mövqeyini dəyişib.

Bu qərarın hüquqi mənasını düzgün qiymətləndirmək lazımdır. Türkiyə-Liviya sazişi 2019-cu ildə qüvvəyə minib və Birləşmiş Millətlər Təşkilatının qeydiyyatına daxil edilib. Buna görə də 20 oktyabr 2026-cı il tarixli qərar sazişin yenidən qüvvəyə minməsi kimi qiymətləndirilə bilməz. Nümayəndələr Palatası əvvəlki rədd qərarını ləğv etməklə sənədə münasibətdə qəbul iradəsini ortaya qoyub. Qərarın Liviyanın daxili hüququ baxımından təsdiq və tətbiq nəticələri ayrıca qiymətləndirilməlidir. Bununla belə, səsvermə sazişin Liviyadakı siyasi və institusional dəstəyini genişləndirib. Üçüncü dövlətlərin dəniz səlahiyyət sahələri ilə bağlı iddiaları isə bu qərarla aradan qalxmayıb, Şərqi Aralıq dənizindəki hüquqi mübahisələr də öz-özünə sona çatmayıb.

Nümayəndələr Palatasının mövqeyini dəyişməsi yalnız əvvəlki etirazların geri götürülməsi demək deyil. Türkiyə 2019-cu ildən etibarən Liviyanın şərqindəki siyasi dairələrin müqaviməti ilə qarşılaşıb. Son qərarla birlikdə həmin dairələr Ankara ilə münasibətləri inkişaf etdirməyə və dəniz səlahiyyət sahələri məsələsində əməkdaşlığı dəstəkləməyə yönəlmiş yeni yanaşma qəbul ediblər. Tripoli mərkəzli hökumətin də qərarı müsbət qarşılaması sənədin Liviya daxilində siyasi qəbulunun genişlənməsi baxımından diqqətəlayiqdir. Beləliklə, Türkiyənin Liviya siyasəti ölkənin qərbində və şərqindəki müxtəlif siyasi aktorlarla münasibətlərin qurulmasını əsas götürən daha əhatəli struktura qovuşub.

Liviyadakı siyasi inkişafların sazişin gələcəyinə təsiri olsa da, ölkədəki bütün fikir ayrılıqlarını eyni başlıq altında qiymətləndirmək düzgün deyil. Birləşmiş Millətlər Təşkilatının rəhbərliyi ilə aparılan danışıqlar nəticəsində 30 avqust 2026-cı ildə seçki prosesinə yol açmağı hədəfləyən razılaşma sənədi imzalanıb. Bu sənəd seçki komissiyasının yenidən formalaşdırılmasını, prezident və parlament seçkiləri ilə bağlı hüquqi problemlərin həllini nəzərdə tutur. Lakin Liviyanın Ali Dövlət Şurasının 5 oktyabr 2026-cı ildə sözügedən razılaşmaya qarşı çıxması ölkədəki siyasi parçalanmanın hələ də aradan qaldırılmadığını göstərib.

Seçkilərin hansı hökumət altında və hansı hüquqi qaydalarla keçiriləcəyi ilə bağlı qeyri-müəyyənlik Liviyadakı institusional bütövlüyə birbaşa təsir göstərir. Bununla belə, seçki prosesinə yönəlmiş etirazlar Türkiyə ilə bağlanmış dəniz səlahiyyət sahələri sazişinə qarşı çıxıldığı mənasına gəlmir. Bunlar bir-birindən fərqli siyasi və hüquqi məsələlərdir. Buna baxmayaraq, Liviyada ortaq qərarvermə sisteminin gücləndirilməsi sazişin tətbiqi və iki ölkə arasındakı əməkdaşlığın davamlı xarakter alması baxımından əhəmiyyətlidir.

Enerji sahəsi də Türkiyə-Liviya münasibətlərinin gələcəyində müəyyənedici mövzulardan biridir. Uzun fasilədən sonra Türkiyə-Liviya Birgə İqtisadi Komissiyasının iclasının keçirilməsi iki ölkə arasında iqtisadi əlaqələri inkişaf etdirmək istəyini göstərib. Enerji, ticarət, limanların idarə olunması, infrastruktur və yenidənqurma işləri iki ölkənin birgə fəaliyyət göstərə biləcəyi əsas sahələrdir.

Dəniz səlahiyyət sahələri sazişinin enerji baxımından yarada biləcəyi imkanlar da bu çərçivədə nəzərdən keçirilməlidir. Türkiyə və Liviyanın Aralıq dənizindəki kontinental şelf və müstəsna iqtisadi zona sərhədləri ilə bağlı razılığa gəlməsi gələcəkdə neft və təbii qaz kəşfiyyatı işlərinin aparılması üçün hüquqi əsas yaradır. Lakin bu razılaşma müəyyən edilmiş dəniz sahələrində mütləq yüksək iqtisadi dəyərə malik enerji ehtiyatlarının mövcud olduğunu göstərmir. Bunun üçün dəniz dibində araşdırmalar aparılmalı, geoloji məlumatlar öyrənilməli və zəruri hesab edilərsə, qazma işlərinə başlanılmalıdır. Türkiyənin texniki imkanları ilə Liviyanın enerji resursları və coğrafi mövqeyi birləşdirildikdə uzunmüddətli tərəfdaşlıq qurula bilər. Belə əməkdaşlıq iqtisadi nəticələri ilə yanaşı, Şərqi Aralıq dənizindəki siyasi münasibətlərə də təsir göstərə bilər.

Türkiyənin Liviyadakı mövcudluğu yalnız enerji və dəniz səlahiyyət sahələri ilə məhdudlaşmır. İki ölkə arasındakı hərbi və təhlükəsizlik əlaqələri Liviyadakı güc balansının formalaşmasında mühüm yer tutur. Türkiyənin 2019-cu ildən sonra Tripoli hökuməti ilə inkişaf etdirdiyi əməkdaşlıq paytaxtın nəzarətdə saxlanılmasına və ölkədəki münaqişənin gedişatının dəyişməsinə töhfə verib. Ankaranın bu gün Liviyanın şərqindəki siyasi və hərbi dairələrlə də təmaslar qurması keçmişdəki qarşıdurmaların yerini daha geniş əlaqələr şəbəkəsinin tutması istiqamətində səyləri göstərir. Türkiyə Liviyanın yalnız müəyyən bir bölgəsində təsirli olan aktorlarla məhdudlaşmadan ölkənin müxtəlif siyasi mərkəzləri ilə davamlı əlaqələr qurmağı hədəfləyir. Bu yanaşma dəniz səlahiyyət sahələri sazişinin bütün Liviya ərazisində qəbul edilməsini asanlaşdıra biləcək siyasi şəraitin formalaşmasına da töhfə verə bilər".

Siyasi analitik əlavə edib ki, Şərqi Aralıq dənizindəki hadisələr Türkiyənin Misir və Yunanıstanla münasibətlərinin də bu sazişdən ayrı düşünülə bilməyəcəyini göstərir:
"Ankara ilə Qahirə arasında son illərdə inkişaf edən diplomatik münasibətlər dəniz səlahiyyət sahələri ilə bağlı fikir ayrılıqlarının danışıqlar yolu ilə müzakirə edilməsi üçün yeni imkanlar yarada bilər. Yunanıstanla yaşanan problemlərdə isə adaların dəniz səlahiyyətlərinin əhatə dairəsi, materik sahillərinin coğrafi mövqeyi və Türkiyənin açıq dənizlərə çıxışı əsas müzakirə mövzuları olaraq qalır. Liviya Nümayəndələr Palatasının 2026-cı ildə qəbul etdiyi qərar Türkiyənin sazişi müdafiə edərkən əsaslandığı siyasi dəstəyi genişləndirib. Bununla belə, bu inkişafın Yunanıstan və Misirlə yaşanan mübahisələri avtomatik şəkildə sona çatdıracağı gözlənilməməlidir. Davamlı həll üçün müvafiq ölkələr arasında diplomatik danışıqların və beynəlxalq hüquq çərçivəsində təşəbbüslərin davam etdirilməsi zəruridir.

Türkiyənin Şərqi Aralıq dənizi siyasətində "Mavi Vətən" yanaşması dənizlərdəki hüquqların qorunmasını və ölkənin dəniz gücünün inkişaf etdirilməsini əsas götürür. Türkiyə-Liviya sazişi də bu yanaşmanın diplomatik və hüquqi sahədəki mühüm nümunələrindən biridir. Lakin dənizlərdə uzunmüddətli təsirə yalnız hərbi imkanlarla nail olmaq mümkün deyil. Tədqiqat gəmilərinin, dəniz ölçmə vasitələrinin, donanmanın və müdafiə sənayesinin inkişaf etdirilməsi ilə yanaşı, beynəlxalq hüquq sahəsində güclü bilik bazasının yaradılması da vacibdir. Türkiyənin dəniz səlahiyyət sahələri ilə bağlı mövqeyini elmi məlumatlar, coğrafi araşdırmalar və beynəlxalq məhkəmə qərarları ilə əsaslandırması diplomatik təşəbbüslərinin beynəlxalq aləmdə müdafiəsini asanlaşdıracaq. Liviya ilə qurulan münasibətlərin də bu kompleks siyasətin tərkib hissəsi kimi həyata keçirilməsi əhəmiyyətlidir.

20 oktyabr 2026-cı il tarixli Liviya Nümayəndələr Palatasının qərarı Türkiyə-Liviya dəniz səlahiyyət sahələri münasibətlərində yeni siyasi dövrün başlanğıcı olub. Altı il əvvəl sənədə qarşı çıxan şərqi Liviyadakı siyasi qurumun əvvəlki qərarlarını ləğv edərək sazişi qəbul etməsi iki ölkə münasibətlərindəki dəyişikliklərin konkret göstəricisidir. Beləliklə, Türkiyə Liviyanın həm qərbində, həm də şərqində dəniz səlahiyyət sahələri məsələsində dəstək ala biləcəyi daha geniş siyasi çevrəyə çatıb. Lakin Liviyada əldə edilən bu dəstəyin beynəlxalq hüquqdakı bütün etirazları aradan qaldırmadığını unutmamaq lazımdır.

Qarşıdakı dövrdə Türkiyənin prioriteti Liviyada yaranmış yaxınlaşmanı davamlı əməkdaşlığa çevirmək olmalıdır. Ölkədəki müxtəlif qurumlar arasında birgə fəaliyyət anlayışının gücləndirilməsi, Tripoli və Benqazi mərkəzli aktorlarla münasibətlərin davam etdirilməsi, enerji sahəsindəki işlərin konkret layihələrə çevrilməsi dəniz səlahiyyət sahələri sazişinin gələcəyinə də təsir göstərəcək. Türkiyənin Yunanıstan və Misirlə yaşadığı mübahisələrdə hüquqi mövqeyini elmi məlumatlarla əsaslandırması və diplomatik kanalları açıq saxlaması da eyni dərəcədə zəruridir.

Türkiyə ilə Liviya arasındakı dəniz səlahiyyət sahələri sazişi bu gün 2019-cu ildəki imzalanma prosesindən daha geniş siyasi məna daşıyır. Əvvəlcə iki ölkənin Şərqi Aralıq dənizindəki dəniz səlahiyyət sahələri ilə bağlı mövqelərini müəyyən edən sənəd 2026-cı ildə Liviyanın şərqindəki siyasi qurumların da dəstəyini qazanıb. Bu dəyişiklik Türkiyənin Liviya siyasətində apardığı təmasların yeni mərhələyə çatdığını göstərir. Bununla belə, davamlı nəticələrə yalnız siyasi qərarlar və ya dənizlərdəki hərbi güclə nail olmaq mümkün deyil. Liviyada institusional bütövlüyün dəstəklənməsi, ikitərəfli münasibətlərin iqtisadi və təhlükəsizlik sahələrində inkişaf etdirilməsi, beynəlxalq hüquq əsasında ardıcıl siyasətin yürüdülməsi zəruridir. Türkiyənin Şərqi Aralıq dənizindəki hüquqlarını uzunmüddətli perspektivdə qoruya bilməsi dəniz gücünü, diplomatik təcrübəsini, hüquqi əsaslarını və regional əməkdaşlığı birlikdə inkişaf etdirməsindən asılıdır.

Türkiyə-Liviya sazişi Şərqi Aralıq dənizində yeni siyasi dövrün başlanğıcıdır — Türkiyəli ekspert

Eylem Okumuş,
türk siyasi analitiki və yazıçısı

Editor
Redaktor