Daxili İşlər Nazirliyi Nəqliyyatı İntellektual İdarəetmə Mərkəzi avtomobil idarə edərkən "TikTok"da canlı yayım açan sürücülərə müraciət edib. Bildirilib ki, son dövrlər sükan arxasında mobil telefondan istifadə edərək sosial şəbəkələrdə canlı yayımlar açan sürücülərə rast gəlinir. Məlumatda qeyd olunub ki, bu cür hərəkətlər qəzaların yaranmasına səbəb olur.
Sükan arxasında "TikTok"da canlı yayım açan sürücülərə qarşı ayrıca cərimənin tətbiq olunub-olunmayacağı və bu cür halların tənzimlənməsi üçün qanunvericilikdə hər hansı dəyişikliklərin gözlənilməsi sual doğurur.
Demokrat.az-a məsələ ilə bağlı açıqlama verən nəqliyyat eksperti Adil Nəbiyev söyləyib ki, bu problemə sadəcə mobil telefondan istifadə və ya sosial şəbəkələrdə aktivlik kimi yanaşmaq düzgün deyil:
"Burada söhbət birbaşa insan həyatından, sürücünün diqqətinin yayınmasından və yol-nəqliyyat hadisələrinin baş vermə riskinin artmasından gedir. Avtomobil idarə etmək sürücüdən yüksək diqqət, məsuliyyət, operativ qərarvermə və ətraf mühitə fasiləsiz nəzarət tələb edir. Sükan arxasında olan şəxs eyni vaxtda həm yol şəraitini qiymətləndirməli, həm digər nəqliyyat vasitələrinin hərəkətini izləməli, həm piyadaların davranışını nəzərə almalı, həm də qarşıya çıxa biləcək təhlükələrə vaxtında reaksiya verməlidir. Belə bir vəziyyətdə sosial şəbəkədə canlı yayım açmaq, izləyicilərlə danışmaq, onların yazdığı şərhləri oxumaq və verilən suallara cavab vermək sürücünün diqqətini əsas vəzifəsindən yayındırır.
Bəzi sürücülər avtomobildə xüsusi telefon dayaqlarından istifadə etməklə qanun pozuntusuna yol vermədiklərini düşünürlər. Onların fikrincə, telefon əldə tutulmursa və xüsusi qurğuya yerləşdirilibsə, deməli, hər hansı təhlükə yaranmır. Əslində isə bu yanaşma həm texniki, həm də psixoloji baxımdan yanlışdır. Telefonun xüsusi dayağa yerləşdirilməsi yalnız cihazın fiziki olaraq əldə tutulması ehtiyacını aradan qaldırır, lakin sürücünün diqqətinin yayınması problemini həll etmir. Sürücü canlı yayım zamanı telefonun ekranına baxırsa, izləyicilərin şərhlərini oxuyursa, onlarla ünsiyyət qurursa və ya yayımın gedişinə nəzarət edirsə, bu zaman onun diqqəti iki fərqli fəaliyyət arasında bölünür. İnsan beyninin eyni vaxtda iki mürəkkəb fəaliyyətə tam diqqət ayırmaq imkanları məhduddur. Xüsusilə avtomobil idarə etmək kimi yüksək məsuliyyət tələb edən prosesdə bu cür diqqət bölgüsü təhlükəli nəticələrə səbəb ola bilər. Məsələn, şəhər daxilində saatda 60 kilometr sürətlə hərəkət edən avtomobil bir saniyə ərzində təxminən 16,7 metr məsafə qət edir. Əgər sürücü canlı yayım zamanı cəmi üç saniyə telefonun ekranına baxarsa, avtomobil həmin müddətdə təxminən 50 metr yol gedəcək. Bu isə o deməkdir ki, sürücü həmin məsafədə qarşısında yaranan təhlükəni vaxtında görməyə bilər. Piyadanın qəfil yola çıxması, qarşıdakı avtomobilin əyləcləməsi, motosikletçinin zolaq dəyişməsi və ya yolayrıcında gözlənilməz vəziyyətin yaranması ciddi qəza ilə nəticələnə bilər".
Ekspert vurğulayıb ki, canlı yayım adi telefon danışığından müəyyən xüsusiyyətlərinə görə daha təhlükəli ola bilər:
"Çünki canlı yayım zamanı sürücü yalnız danışmır, eyni zamanda izləyicilərin reaksiyalarına baxmağa, sualları cavablandırmağa, bəzən özünü nümayiş etdirməyə və daha çox izləyici toplamağa çalışır. Bu isə sürücünün davranışına psixoloji təsir göstərir. Xüsusilə bəzi şəxslərin sosial şəbəkələrdə diqqət çəkmək məqsədilə yüksək sürətlə hərəkət etməsi, təhlükəli manevrlər göstərməsi, sükan arxasında müxtəlif hərəkətlər etməsi və bütün bunları canlı yayımlaması yol hərəkəti təhlükəsizliyi baxımından qəbuledilməzdir. Bu cür hallara qarşı nəzarət mexanizmləri gücləndirilməlidir. Lakin burada hüquqi məsələlərə də düzgün yanaşmaq lazımdır. Mövcud qanunvericilikdə nəqliyyat vasitəsi hərəkətdə olarkən telefonu əldə saxlamaqla ondan istifadə edilməsinə görə inzibati məsuliyyət nəzərdə tutulur. Bununla belə, telefonun xüsusi dayağa yerləşdirilməsi və həmin telefon vasitəsilə canlı yayım aparılması məsələsi ayrıca hüquqi qiymətləndirmə tələb edir. Çünki telefonun əldə tutulması ilə onun dayağa bərkidilərək istifadə edilməsi hüquqi baxımdan eyni hal deyil. Ona görə də yalnız telefon dayağının mövcudluğuna və ya canlı yayımın açılmasına əsaslanaraq avtomatik şəkildə cərimə tətbiq edilməsinin mümkün olduğunu söyləmək düzgün olmaz. Bunun üçün konkret hərəkətin mövcud inzibati xəta tərkibinə uyğunluğu müəyyən edilməlidir".
Adil Nəbiyevin fikrincə, gələcəkdə qanunvericilikdə bu istiqamətdə əlavə dəyişikliklərin edilməsi və sükan arxasında sosial şəbəkələrdə canlı yayım aparılması ilə bağlı ayrıca məsuliyyət mexanizminin müəyyənləşdirilməsi məqsədəuyğun ola bilər:
"Ancaq hazırda belə bir cərimənin mütləq tətbiq ediləcəyini və ya yaxın vaxtlarda qüvvəyə minəcəyini söyləmək üçün rəsmi qanunvericilik təşəbbüsü və müvafiq qərar olmalıdır. Burada əsas məqsəd sürücüləri cərimələmək deyil, onların diqqətini yoldan yayındıran təhlükəli davranışların qarşısını almaqdır. Qanunvericilikdə mümkün dəyişikliklər hazırlanarkən telefonun hansı məqsədlə istifadə edilməsi, sürücünün ekrana baxıb-baxmaması, cihazla qarşılıqlı əlaqədə olub-olmaması və bu fəaliyyətin avtomobilin təhlükəsiz idarə edilməsinə necə təsir göstərməsi nəzərə alınmalıdır. Məsələn, avtomobildə telefon dayağından naviqasiya məqsədilə istifadə edilməsi ilə sosial şəbəkədə canlı yayım apararaq izləyicilərlə aktiv ünsiyyət qurulması eyni təhlükə səviyyəsində qiymətləndirilməməlidir. Naviqasiya sistemləri də düzgün istifadə edilmədikdə diqqəti yayındıra bilər, lakin onların əsas funksiyası sürücüyə marşrut barədə məlumat verməkdir. Canlı yayımın əsas məqsədi isə sosial ünsiyyət və izləyici auditoriyası ilə qarşılıqlı əlaqədir. Bu səbəbdən hər iki fəaliyyətin sürücünün diqqətinə təsiri fərqli ola bilər.
Digər tərəfdən, avtomobilin salonunda quraşdırılan videoregistratorlar, təhlükəsizlik kameraları və digər qeydiyyat cihazları ilə sosial şəbəkələrdə canlı yayım aparılmasını da bir-birindən fərqləndirmək lazımdır. Avtomatik şəkildə görüntü qeydə alan və sürücünün müdaxiləsini tələb etməyən cihazla sürücünün aktiv şəkildə iştirak etdiyi canlı yayım eyni fəaliyyət deyil. Əgər gələcəkdə ayrıca inzibati məsuliyyət müəyyənləşdirilərsə, bu fərqlər qanunvericilikdə aydın göstərilməlidir. Əks halda, hüquqi qeyri-müəyyənlik yarana və müxtəlif vəziyyətlərə fərqli yanaşmalar tətbiq oluna bilər".
O qeyd edib ki, burada ən vacib məsələlərdən biri də sübutetmə mexanizmidir:
"Əgər sürücü canlı yayım aparırsa, bunun hansı qaydada müəyyənləşdirilməsi, hansı görüntülərin sübut hesab olunması, avtomobilin həmin vaxt hərəkətdə olub-olmaması və sürücünün yayımda aktiv iştirak edib-etməməsi dəqiqləşdirilməlidir. Məsələn, avtomobil yol kənarında qanuni şəkildə saxlanılıbsa və sürücü canlı yayım aparırsa, bu vəziyyət hərəkətdə olan avtomobilin sükanı arxasında canlı yayım aparılması ilə eyniləşdirilməməlidir. Eyni zamanda sərnişinin canlı yayım aparması ilə sürücünün canlı yayımda iştirak etməsi arasında da fərq qoyulmalıdır. Burada əsas meyar sürücünün avtomobili təhlükəsiz idarə etmək imkanının məhdudlaşıb-məhdudlaşmamasıdır. Xüsusilə taksi, avtobus, yük avtomobili və digər sərnişin və yükdaşıma fəaliyyəti ilə məşğul olan nəqliyyat vasitələrinin sürücüləri üçün bu məsələyə daha ciddi yanaşılmalıdır. Çünki həmin sürücülər təkcə öz həyatlarına deyil, həm də daşıdıqları sərnişinlərin və digər hərəkət iştirakçılarının təhlükəsizliyinə görə məsuliyyət daşıyırlar. Sərnişin daşıyan sürücünün hərəkət zamanı canlı yayım açması, izləyicilərlə söhbət etməsi və ya sosial şəbəkələrdə aktiv olması peşəkar sürücülük prinsiplərinə uyğun deyil. Bu baxımdan nəqliyyat şirkətləri və taksi parkları da daxili təhlükəsizlik qaydalarında sürücülərin hərəkət zamanı sosial şəbəkələrdən istifadəsinə dair konkret məhdudiyyətlər müəyyən edə bilərlər. Beynəlxalq təcrübəyə nəzər saldıqda görürük ki, bir çox ölkələrdə diqqəti yayındıran elektron cihazlardan istifadə yol hərəkəti təhlükəsizliyi siyasətinin mühüm istiqamətlərindən biridir. Bəzi ölkələrdə yalnız telefonun əldə tutulması deyil, müəyyən hallarda onun ekranına baxılması və idarəetmə zamanı cihazla qarşılıqlı əlaqə də məhdudlaşdırılır. Bu təcrübənin Azərbaycanda tətbiqi məsələsi də araşdırıla bilər. Lakin istənilən yeni qayda hazırlanarkən onun hüquqi aydınlığı, tətbiq imkanları və real təhlükəsizlik nəticələri əsas götürülməlidir.
Ekspert əlavə edib ki, sükan arxasında canlı yayım aparılması ilə bağlı maarifləndirmə tədbirləri də gücləndirilməlidir:
"Çünki bəzi sürücülər telefonun əldə tutulmadığı halda təhlükənin aradan qalxdığını düşünürlər. Halbuki yol hərəkətində təhlükəsizlik yalnız əllərin sükan üzərində olması ilə təmin edilmir. Sürücünün gözləri yolu izləməli, düşüncəsi idarəetmə prosesinə yönəlməli və diqqəti ətrafda baş verən dəyişikliklərə hazır olmalıdır. Sükan arxasında canlı yayım açan şəxs zahirən avtomobili normal idarə edə bilər, lakin qəfil təhlükə yarandıqda onun reaksiya müddəti uzana, düzgün qərarvermə qabiliyyəti zəifləyə bilər. Bəzən yol-nəqliyyat hadisəsinin baş verməsi üçün sürücünün cəmi bir neçə saniyə diqqətsiz qalması kifayət edir. Ona görə də mən bu məsələdə yalnız cərimə mexanizminə üstünlük verilməsinin tərəfdarı deyiləm. Cərimə profilaktik vasitələrdən biri ola bilər, lakin bununla yanaşı sürücülərin maarifləndirilməsi, peşəkar hazırlıq səviyyəsinin artırılması, təhlükəsiz idarəetmə təlimlərinin təşkili və ictimai məsuliyyət hissinin gücləndirilməsi vacibdir. Xüsusilə sürücülük təlimlərində diqqətin yayınması, reaksiya müddəti, təhlükənin qabaqcadan müəyyənləşdirilməsi və elektron cihazlardan istifadənin riskləri ayrıca öyrədilməlidir. Sosial şəbəkələrdə məşhurlaşmaq və daha çox izləyici toplamaq istəyi heç bir halda insan həyatından üstün tutula bilməz. Sürücü başa düşməlidir ki, avtomobilin salonu sosial şəbəkə studiyası deyil və ümumi istifadədə olan avtomobil yolları şəxsi görüntülərin nümayiş etdirilməsi üçün təhlükəsiz məkan sayıla bilməz. Burada bir mühüm məqamı da vurğulamaq istəyirəm: yol hərəkəti qaydalarının əsas fəlsəfəsi hadisə baş verdikdən sonra günahkarı müəyyənləşdirmək deyil, hadisənin ümumiyyətlə baş verməsinin qarşısını almaqdır. Əgər hər hansı davranış sürücünün diqqətini yayındırır və qəza riskini artırırsa, həmin davranışın qarşısının alınması üçün qabaqlayıcı tədbirlər görülməlidir. Düşünürəm ki, gələcəkdə sükan arxasında canlı yayım aparılmasına görə ayrıca inzibati məsuliyyətin müəyyənləşdirilməsi gündəmə gələ bilər və belə bir təşəbbüs yol hərəkəti təhlükəsizliyi baxımından əsaslandırıla bilər. Bununla belə, yeni cərimənin tətbiqi yalnız qanunvericilikdə müvafiq dəyişiklik qəbul edildikdən sonra mümkün olacaq. Hazırda isə sürücülərə əsas tövsiyəm odur ki, avtomobil hərəkətdə olarkən sosial şəbəkələrdə canlı yayım aparmaqdan, şərhləri oxumaqdan və izləyicilərlə ünsiyyət qurmaqdan çəkinsinlər. Canlı yayım aparmaq zərurəti yaranarsa, avtomobili təhlükəsiz və dayanmağa icazə verilən yerdə saxlasınlar, yalnız bundan sonra həmin fəaliyyətlə məşğul olsunlar. Unutmaq olmaz ki, bir neçə dəqiqəlik canlı yayım, bir neçə yüz izləyici və ya sosial şəbəkədə qazanılan populyarlıq insan həyatının itirilməsi ilə nəticələnə biləcək riskə dəyməz. Mənim qənaətimə görə, bu məsələdə ən düzgün yanaşma hüquqi tənzimləmə, effektiv nəzarət, maarifləndirmə və sürücü məsuliyyətinin birlikdə gücləndirilməsidir. Çünki təhlükəsiz sürücülük yalnız avtomobili hərəkət etdirmək bacarığı deyil, eyni zamanda təhlükəni əvvəlcədən görmək, düzgün qərar vermək və bütün diqqəti yola yönəltmək mədəniyyətidir. Sükan arxasında əsas məqsəd izləyici toplamaq deyil, mənzilbaşına sağ-salamat çatmaq olmalıdır. Bir anlıq diqqətsizlik bir insanın deyil, bütöv bir ailənin həyatını dəyişə bilər. Yol hərəkətində ən böyük məsuliyyət isə insan həyatını qorumaqdır".
