Yol hərəkəti nişanlarında istifadə olunan bəzi xarici sözlərin Azərbaycan dilindəki qarşılıqları ilə əvəzlənməsi məsələsi yenidən gündəmə gəlib. Belə ki, bununla bağlı Milli Məclisin deputatı Hikmət Babaoğlu "STOP" nişanında yer alan sözün "Toxta" ifadəsi ilə əvəz olunmasını təklif edib.
"STOP" sözünün "TOXTA" ilə əvəzlənməsi nə dərəcədə məqsədəuyğundur?
Nəqliyyat eksperti Adil Nəbiyev Demokrat.az-a açıqlamasında bildirib ki, yol hərəkəti nişanlarında istifadə olunan xarici sözlərin Azərbaycan dilindəki qarşılıqları ilə əvəzlənməsi məsələsinə ilk növbədə dilçilik deyil, yol hərəkətinin təhlükəsizliyi, beynəlxalq standartlar və sürücülərin davranış psixologiyası baxımından yanaşmaq lazımdır:
"Əlbəttə, Azərbaycan dilinin qorunması, inkişaf etdirilməsi və milli terminologiyanın zənginləşdirilməsi mühüm məsələdir. Lakin nəzərə almalıyıq ki, yol hərəkəti nişanları adi məlumat lövhələri deyil. Bu nişanlar sürücülərin hərəkətini tənzimləyən, konkret hüquqi tələblər müəyyən edən və bir çox hallarda insanların həyatını qoruyan təhlükəsizlik vasitələridir. Ona görə də hər hansı yol nişanının üzərindəki sözün dəyişdirilməsi yalnız dil baxımından deyil, onun sürücülər tərəfindən necə qəbul olunacağı, hansı müddətdə tanınacağı və beynəlxalq hərəkət sisteminə necə təsir göstərəcəyi nəzərə alınmaqla qiymətləndirilməlidir. Məlum olduğu kimi, "STOP" nişanı dünyanın bir çox ölkəsində istifadə olunur və beynəlxalq yol hərəkəti sistemində geniş tanınır. Azərbaycan da Yol nişanları və siqnalları haqqında beynəlxalq konvensiyaya qoşulmuş dövlətlərdəndir. Burada mühüm bir məqamı qeyd etmək lazımdır ki, beynəlxalq normalar müəyyən şərtlərlə dayanma nişanında dövlətin öz dilindəki ifadədən istifadəyə də imkan verir. Yəni məsələyə yalnız "STOP" sözünün dəyişdirilməsinin beynəlxalq qaydalarla tamamilə qadağan olunması kimi yanaşmaq düzgün olmazdı. Əsas məsələ həmin dəyişikliyin nə dərəcədə zəruri olması və yol təhlükəsizliyinə hansı təsirləri göstərə biləcəyidir. Azərbaycanda qüvvədə olan yol hərəkəti qaydalarında bu nişan 2.5 nömrəli "Dayanmadan keçmək qadağandır" nişanı kimi tanınır. Onun tələbi son dərəcə konkretdir: sürücü nişanın tələb etdiyi yerdə nəqliyyat vasitəsini tam dayandırmalı, yol şəraitini qiymətləndirməli və üstünlük hüququ olan hərəkət iştirakçılarına yol verdikdən sonra hərəkətini davam etdirməlidir. Burada əsas məsələ avtomobilin sürətinin sadəcə azaldılması deyil, tam dayanmanın təmin edilməsidir.
Təəssüf ki, gündəlik yol hərəkətində bəzi sürücülər bu nişanın tələbini düzgün yerinə yetirmirlər. Onlar avtomobilin sürətini minimuma endirməklə dayanma tələbini yerinə yetirdiklərini düşünürlər. Halbuki avtomobilin təkərləri hərəkətini tam dayandırmayıbsa, bu, nişanın tələb etdiyi dayanma hesab edilmir. Məhz buna görə də nişanın üzərində yazılan ifadə sürücüyə birmənalı və aydın göstəriş verməlidir".
Ekspertin sözlərinə görə, "Toxta" sözünə gəldikdə isə, bu söz Azərbaycan dilində mövcuddur və müəyyən mənalarda dayanmaq, sakitləşmək, özünü toplamaq və hərəkətə fasilə vermək anlayışlarını ifadə edir:
"Lakin yol hərəkəti terminologiyasında sözün məna çalarlarından daha çox onun konkret hüquqi göstərişi necə çatdırması əhəmiyyətlidir. "Toxta" ifadəsi gündəlik danışıqda müəyyən qədər məcazi məna daşıya bilər. Məsələn, insanın sakitləşməsi, özünü ələ alması və ya müəyyən fəaliyyətə fasilə verməsi mənasında işlədilir. Yol hərəkətində isə belə məna müxtəlifliyinə mümkün qədər az yer verilməlidir. Sürücü nişanı gördüyü anda onun nə tələb etdiyini düşünmədən anlamalıdır. Burada saniyənin müəyyən hissələri belə əhəmiyyət daşıya bilər. Xüsusilə yüksək sürətlə hərəkət edən, mürəkkəb yol şəraitində qərar qəbul edən və ya tanımadığı ərazidə avtomobil idarə edən sürücülər üçün nişanların dərhal tanınması vacibdir. Digər tərəfdən, "STOP" nişanının üstünlüklərindən biri onun yalnız üzərindəki yazı ilə deyil, həm də xüsusi səkkizbucaqlı forması və qırmızı rəngi ilə seçilməsidir. Bu forma sürücüyə nişanı uzaq məsafədən, hətta müəyyən hallarda yazını oxumadan tanımağa imkan verir. Lakin bu xüsusiyyət nişanın üzərindəki sözün əhəmiyyətsiz olması demək deyil. Yol hərəkətinin təşkilində forma, rəng, yazı və yerləşmə birlikdə vahid informasiya sistemi yaradır. Həmin sistemin elementlərindən birinin dəyişdirilməsi müəyyən uyğunlaşma dövrü tələb edə bilər. Azərbaycan beynəlxalq nəqliyyat dəhlizlərinin üzərində yerləşən ölkədir. Ölkəmizin avtomobil yollarından yalnız yerli sürücülər deyil, xarici ölkələrdən gələn turistlər, beynəlxalq yükdaşıma fəaliyyəti ilə məşğul olan sürücülər və tranzit nəqliyyat vasitələri də istifadə edirlər. Bu baxımdan yol nişanlarının beynəlxalq səviyyədə tanınması əlavə əhəmiyyət daşıyır. Xarici sürücü "STOP" yazısını gördükdə onun mənasını dərhal anlayır. "TOXTA" ifadəsi isə Azərbaycan dilini bilməyən sürücü üçün tanış olmaya bilər. Doğrudur, səkkizbucaqlı forma nişanın tanınmasına kömək edəcək, lakin beynəlxalq səviyyədə formalaşmış vizual və mətn uyğunluğunun qorunması da yol təhlükəsizliyinin mühüm elementlərindəndir. Burada başqa bir məsələ sürücülərin uzun illər ərzində formalaşmış vərdişləridir. Sürücülük təlimində əsas məqsədlərdən biri yol nişanlarını tanımaqla yanaşı, onlara mümkün qədər sürətli və düzgün reaksiya vermək bacarığının formalaşdırılmasıdır. Təcrübəli sürücü müəyyən nişanı gördükdə onun mənasını hər dəfə yenidən təhlil etmir. Əvvəllər qazandığı bilik və təcrübə əsasında avtomatik qərar qəbul edir. Buna görə də nişanların dəyişdirilməsi zamanı insan amili və sürücülərin uyğunlaşma qabiliyyəti ayrıca araşdırılmalıdır. Digər tərəfdən, əgər məqsəd yol hərəkəti terminologiyasının milliləşdirilməsidirsə, bu proses yalnız bir sözün dəyişdirilməsi ilə məhdudlaşmamalı, müvafiq mütəxəssislərin iştirakı ilə kompleks şəkildə qiymətləndirilməlidir. Dilçilər sözlərin semantik uyğunluğunu, hüquqşünaslar normativ tələbləri, nəqliyyat mühəndisləri yol hərəkətinin təşkilinə təsirləri, sürücülük təlimi mütəxəssisləri isə sürücülərin yeni ifadəni necə qəbul edəcəyini araşdırmalıdırlar. Məsələnin maliyyə tərəfi də nəzərə alınmalıdır. Ölkə ərazisində mövcud olan nişanların dəyişdirilməsi yeni lövhələrin hazırlanması, quraşdırılması, texniki sənədlərin yenilənməsi, tədris materiallarına düzəlişlər edilməsi və ictimai məlumatlandırma tədbirlərinin həyata keçirilməsi deməkdir. Bütün bunlar müəyyən maliyyə və təşkilati resurslar tələb edir. Ona görə də belə bir dəyişikliyin həyata keçirilməsi nəzərdən keçirilərsə, onun gözlənilən faydası və xərcləri əvvəlcədən hesablanmalıdır. Burada daha mühüm bir məqama da diqqət yetirmək istəyirəm. Bu gün yol hərəkətində əsas problemlərdən biri sürücülərin mövcud nişanların tələblərinə kifayət qədər əməl etməməsidir. Biz "STOP" sözünü "TOXTA", "DUR" və ya "DAYAN" ifadəsi ilə əvəz edə bilərik, lakin sürücü həmin nişanın qarşısında avtomobili tam dayandırmırsa, sözün dəyişməsi özlüyündə təhlükəsizliyi təmin etməyəcək. Yol hərəkətinin təhlükəsizliyi nişanın hansı dildə yazılmasından daha çox sürücünün onun tələbini nə dərəcədə düzgün başa düşməsindən və yerinə yetirməsindən asılıdır. Əgər sürücü yolayrıcına yaxınlaşarkən dayanma xəttinə əhəmiyyət vermirsə, digər nəqliyyat vasitələrinin üstünlük hüququnu nəzərə almırsa və təhlükəsizliyi qiymətləndirmədən hərəkətini davam etdirirsə, bu davranışın qarşısını yalnız terminoloji dəyişikliklə almaq mümkün deyil. Bunun üçün sürücülərin hazırlıq səviyyəsinin yüksəldilməsi, praktiki təlimlərin keyfiyyətinin artırılması, yol hərəkəti qaydalarının düzgün öyrədilməsi və nəzarət mexanizmlərinin təkmilləşdirilməsi vacibdir. Xüsusilə sürücülük təlimlərində "STOP" nişanına yaxınlaşma, tam dayanma, ətraf mühitin müşahidəsi, üstünlük hüququnun müəyyən edilməsi və təhlükəsiz hərəkətə başlama ardıcıllığı praktik şəkildə mənimsədilməlidir. Bu bacarıqların formalaşdırılması yol-nəqliyyat hadisələrinin qarşısının alınması baxımından daha birbaşa əhəmiyyət daşıyır".
Adil Nəbiyev qeyd edib ki, milli dilimizin inkişaf etdirilməsi ilə beynəlxalq yol hərəkəti standartlarına uyğunluğun qorunması bir-birinə zidd məqsədlər kimi təqdim edilməməlidir:
"Azərbaycan dilində yol hərəkəti terminologiyasının inkişaf etdirilməsi, sürücülük dərsliklərinin daha anlaşıqlı hazırlanması, yol hərəkəti qaydalarının sadə və aydın dildə izah edilməsi mühüm istiqamətlərdir. Lakin beynəlxalq səviyyədə tanınan hər bir ifadənin dəyişdirilməsi ayrıca araşdırma tələb edir. Əgər "TOXTA" ifadəsinin tətbiqi gündəmə gətirilirsə, əvvəlcə onun sürücülər tərəfindən necə başa düşüldüyü, "DAYAN" və "DUR" sözləri ilə müqayisədə hansı üstünlük və çatışmazlıqlara malik olduğu, beynəlxalq standartlara uyğunluğu və təhlükəsizliyə mümkün təsiri öyrənilməlidir. Bunun üçün sürücülər arasında sorğuların, nişanların tanınma sürəti ilə bağlı praktik sınaqların və mütəxəssis müzakirələrinin keçirilməsi faydalı ola bilər. Məsələnin mahiyyəti bir xarici sözün Azərbaycan dilindəki qarşılığı ilə əvəz edilməsindən daha genişdir. Burada söhbət insanların hər gün istifadə etdiyi, həyat və sağlamlığı ilə birbaşa əlaqəli olan yol hərəkətinin tənzimlənməsi sistemindən gedir. Ona görə də hər hansı dəyişiklik həyata keçirilməzdən əvvəl onun hüquqi, texniki, iqtisadi və təhlükəsizlik nəticələri ətraflı qiymətləndirilməlidir.
Unutmamalıyıq ki, yol nişanlarının əsas vəzifəsi dilin zənginliyini nümayiş etdirmək deyil, sürücüyə dəqiq göstəriş vermək, təhlükəli vəziyyətlərin qarşısını almaq və insan həyatını qorumaqdır. Ən vacib prinsip isə yol nişanının üzərində hansı sözün yazılmasından asılı olmayaraq, sürücü onun tələbini dərhal anlamalı və tərəddüd etmədən düzgün yerinə yetirməlidir. Çünki yol hərəkətində əsas məqsəd sözləri dəyişmək deyil, təhlükəli davranışları dəyişmək və insan həyatını qorumaqdır".
