Bəzi insanlar ölümlərindən əvvəl qəribə hisslər keçirdiklərini və ya yaxınlarının öləcəyini yuxuda gördüklərini söyləyirlər. Bəs bu hisslərin elmi əsası varmı? İnsan orqanizmi ölümün yaxınlaşmasını əvvəlcədən müəyyən edə bilərmi?
Demokrat.az xəbər verir ki, bu sualların cavabını araşdırarkən elmi faktlarla şəxsi təcrübələri və inancları bir-birindən fərqləndirmək vacibdir. Hazırda insanın ölüm vaxtını əvvəlcədən hiss edə bildiyini və ya yuxular vasitəsilə gələcəkdə baş verəcək ölüm hadisələrini görə bildiyini təsdiqləyən etibarlı elmi sübut yoxdur.
Orqanizm ölümün yaxınlaşmasını hiss edə bilərmi?
İnsan bədənində xəstəliklər və digər sağlamlıq problemləri ilə əlaqədar müxtəlif dəyişikliklər baş verə bilər. Bəzən insan bu dəyişiklikləri tam anlamasa da, özünü narahat hiss edə bilər. Lakin belə hisslərin mütləq ölümün yaxınlaşması ilə bağlı olduğunu söyləmək olmaz.
2015-ci ildə "Frontiers in Psychology" jurnalında dərc olunan araşdırmada psixoloqlar Arnaud Wisman və Ilan Shrira çürümə prosesləri zamanı yaranan putressin maddəsinin qoxusunun insanlarda təhlükə hissi ilə əlaqəsini araşdırıblar. Tədqiqat bu qoxunun bəzi psixoloji reaksiyalarla əlaqəli ola biləcəyini göstərib. Ancaq araşdırma insanın öz ölümünü əvvəlcədən hiss etdiyini və ya bədənin ölümqabağı xüsusi siqnal verdiyini sübut etməyib.
Ölüm haqqında yuxular nə ilə əlaqəlidir?
İnsanlar bəzən gördükləri yuxuların sonradan baş verən hadisələrlə üst-üstə düşdüyünü düşünürlər. Bunun mümkün izahlarından biri yaddaşın seçici işləməsidir: insan çoxsaylı yuxular görsə də, gerçəkləşdiyini düşündüyü yuxunu daha yaxşı xatırlaya bilər.
Yuxuların gələcəyi xəbər verdiyini təsdiqləyən etibarlı elmi dəlil yoxdur. Eyni zamanda, hər hansı yuxunun konkret mənaya gəldiyini və ölümə işarə etdiyini elmi əsasla söyləmək mümkün deyil.
Klinik ölüm zamanı beyində nə baş verir?
Ürək dayandıqda beyinə qan və oksigen axını ciddi şəkildə azalır. Bununla belə, ürəyin dayanması ilə beynin bütün fəaliyyətinin dərhal və tamamilə sona çatması eyni şey deyil.
2023-cü ildə *Resuscitation* jurnalında dərc olunan AWARE-II tədqiqatında ürəyi xəstəxanada dayanan 567 nəfər araşdırılıb. Tədqiqatçılar ürək masajı zamanı bəzi xəstələrdə beyin fəaliyyətinin müəyyən əlamətlərini qeydə alıblar. Lakin sağ qalanların sayı və müsahibə məlumatları məhdud olduğundan nəticələr bütün hallara şamil edilə bilməz.
Klinik ölüm keçirərək həyata qaytarılan bəzi insanlar işıq, sakitlik və ya bədəndən ayrılma hissi yaşadıqlarını bildirirlər. Bu təcrübələrin səbəbləri tam aydın deyil. Onları yalnız endorfin və serotonin kimi maddələrin ifrazı ilə izah etmək və ya bütün insanların eyni hissləri yaşadığını iddia etmək elmi baxımdan düzgün deyil.
Heyvanlar ölümü əvvəlcədən hiss edə bilirmi?
Bəzi heyvanların insan bədənindəki dəyişikliklərə və qoxulara həssas olduğu məlumdur. Lakin bu xüsusiyyət onların ölümün yaxınlaşmasını dəqiq bildiyi anlamına gəlmir.
ABŞ-də qocalar evində yaşayan Oskar adlı pişik ölümə yaxın xəstələrin yanında uzanması ilə tanınıb. Bu hadisə geniş maraq doğursa da, bir heyvanla bağlı müşahidə onun ölümü əvvəlcədən duymaq qabiliyyətini elmi cəhətdən sübut etmir. Həmçinin Oskarın davranışının məhz putressin qoxusu ilə bağlı olduğu təsdiqlənməyib.
Elmi nəticə nədir?
İnsan bəzi fiziki dəyişiklikləri şüurlu şəkildə anlamadan hiss edə bilər. Ancaq bu, ölüm vaxtını əvvəlcədən müəyyənləşdirmək qabiliyyətinin mövcudluğunu göstərmir. Yuxular, daxili hisslər və klinik ölüm təcrübələri ilə bağlı araşdırmalar davam edir, lakin bu sahədə bir sıra suallar hələ də açıq qalır.
Əsas məqam budur: ölümün əvvəlcədən hiss edilməsi və ya yuxuda görülməsi elmi cəhətdən təsdiqlənmiş fakt deyil. Bu cür təcrübələri şəxsi müşahidə və inanclardan ayırmaq, elmi sübutların imkanlarını olduğundan artıq göstərməmək vacibdir.
Jalə
