Son dövrlər skuterlərin avtomobillərlə eyni yolda hərəkəti yol təhlükəsizliyi ilə bağlı müzakirələri artırır. Sürət fərqi, sürücülərin bir-birini vaxtında görməməsi və yol hərəkəti qaydalarının pozulması qəza riskini yüksəldə bilər.
Bəs skuterlərin avtomobillərlə eyni yolda hərəkəti hansı təhlükələr yaradır və bu sahədə nəzarət necə gücləndirilməlidir?
Mövzu ilə bağlı Demokrat.az-a açıqlamasında beynəlxalq dərəcəli təlimçi və avtoekspert Adil Nəbiyev bildirib ki, son illər ölkəmizdə, xüsusilə Bakı şəhərində elektrik skuterlərindən istifadənin genişlənməsi şəhər nəqliyyatında yeni hərəkətlilik imkanları yaratmaqla yanaşı, yol hərəkəti təhlükəsizliyi baxımından bir sıra ciddi problemləri də gündəmə gətirib.
Onun sözlərinə görə, skuterlər şəhərdaxili mobillik və ətraf mühit baxımından faydalı olsa da, intensiv nəqliyyat axını olan yollarda avtomobillərlə eyni hərəkət hissəsindən istifadə etmələri ciddi təhlükələr yaradır:
"Burada əsas problem skuter və avtomobilin texniki xüsusiyyətləri, hərəkət sürətləri, kütlələri və təhlükəsizlik imkanları arasında böyük fərqin olmasıdır. Avtomobilin sürətinin saatda 50–60 kilometr olduğu yolda skuterin nisbətən aşağı sürətlə hərəkət etməsi nəqliyyat axınında sürət fərqi yaradır və bu da xüsusilə ötmə, zolaq dəyişmə, sağa dönmə və yolayrıclarından keçmə zamanı toqquşma ehtimalını artırır. Skuter istifadəçisinin avtomobildən fərqli olaraq qoruyucu kuzova, təhlükəsizlik kəmərinə və hava yastığına malik olmaması isə hətta aşağı sürətlə baş verən toqquşmalarda belə ağır xəsarət alma riskini yüksəldir. Digər mühüm problem skuterlərin kiçik ölçülü olması və avtomobil sürücülərinin görmə sahəsində hər zaman aydın seçilməməsidir. Xüsusilə yük avtomobilləri, avtobuslar və iri nəqliyyat vasitələri sağa və ya sola dönərkən kor zonalarda qalan skuter istifadəçilərini görməyə bilərlər. Bu vəziyyət yolayrıclarında, dayanacaqların yaxınlığında və intensiv hərəkətin olduğu ərazilərdə daha təhlükəli xarakter alır. Eyni zamanda, bəzi skuter istifadəçilərinin qəfil istiqamət dəyişməsi, avtomobillərin arasından hərəkət etməsi, yolun hərəkət hissəsindən səkiyə və ya əksinə gözlənilmədən keçməsi sürücülərin vaxtında reaksiya verməsini çətinləşdirir. Xüsusilə skuterlə hərəkət edən şəxsin arxadan gələn avtomobilin sürətini və təhlükəsiz məsafəsini düzgün qiymətləndirməməsi ağır yol-nəqliyyat hadisələrinə səbəb ola bilər. Digər tərəfdən, skuterlərin kiçik təkərlərə malik olması yol örtüyünün vəziyyətindən asılı olaraq əlavə təhlükələr yaradır. Asfalt örtüyündəki çalalar, kanalizasiya qapaqları, yolun səthindəki çatlar, yağışdan sonra yaranan sürüşkənlik, qum, çınqıl və digər maneələr skuterin müvazinətinin itirilməsinə səbəb ola bilər. Avtomobil üçün ciddi təhlükə yaratmayan kiçik yol qüsuru skuter istifadəçisinin yıxılması və hərəkətdə olan avtomobilin qarşısına düşməsi ilə nəticələnə bilər. Buna görə də skuterlərin təhlükəsiz hərəkəti məsələsinə yalnız istifadəçilərin davranışı prizmasından yanaşmaq düzgün deyil. Burada yol infrastrukturu, hərəkətin təşkili, sürət rejimi, maarifləndirmə və dövlət nəzarəti kompleks şəkildə qiymətləndirilməlidir. Hesab edirəm ki, ilk növbədə elektrik skuterlərinin hərəkəti üçün təhlükəsiz və fasiləsiz mikromobillik infrastrukturu formalaşdırılmalıdır. Xüsusilə şəhərin mərkəzi hissələrində, metrostansiyaların, universitetlərin, parkların, yaşayış massivlərinin və iri ictimai obyektlərin ətrafında velosiped və skuter zolaqlarının yaradılması vacibdir. Lakin burada əsas məsələ sadəcə asfalt üzərində xətt çəkməklə zolaq təşkil etmək deyil. Bu zolaqlar mümkün olan yerlərdə avtomobil axınından fiziki vasitələrlə ayrılmalı, yolayrıclarında təhlükəsiz keçidlər təmin edilməli və hərəkət istiqamətləri aydın nişanlanmalıdır. Əgər skuter zolağı avtomobil yolunun kənarında təşkil olunursa, həmin ərazidə avtomobillərin qanunsuz dayanmasının, parklanmasının və zolağa daxil olmasının qarşısı ciddi şəkildə alınmalıdır. Çünki skuter istifadəçisi qarşısında dayanmış avtomobillə rastlaşdıqda məcburən ümumi hərəkət zolağına çıxır və bu zaman qəza riski artır. Digər mühüm məsələ skuterlərin hərəkət sürətinə nəzarətdir. Elektrik skuterlərinin sürəti istifadə olunduğu ərazinin xüsusiyyətlərinə uyğun məhdudlaşdırılmalı, piyadaların sıx olduğu məkanlarda daha aşağı sürət rejimi tətbiq edilməlidir. Xüsusilə parklar, bulvarlar, piyada zonaları və ictimai istirahət məkanlarında yüksək sürətlə hərəkət edən skuterlər piyadalar, azyaşlı uşaqlar və yaşlı insanlar üçün ciddi təhlükə yaradır. Bu səbəbdən skuter icarəsi ilə məşğul olan operatorların texniki imkanlarından istifadə etməklə müəyyən ərazilərdə sürətin avtomatik məhdudlaşdırılması mexanizmləri genişləndirilməlidir. GPS və geofensinq texnologiyaları vasitəsilə təhlükəli zonalarda sürətin azaldılması, hərəkətin qadağan olunduğu ərazilərdə isə icarə skuterlərinin istifadəsinin məhdudlaşdırılması mümkündür. Bununla yanaşı, skuterlərin idarə olunması ilə bağlı yaş məhdudiyyətlərinə, hərəkət qaydalarına və mövcud qanunvericiliyin digər tələblərinə əməl edilməsinə nəzarət gücləndirilməlidir. Skuterdən istifadə edən şəxslərin yol nişanlarını, svetofor siqnallarını, yolayrıclarında hərəkət üstünlüyünü və piyadalarla qarşılıqlı davranış qaydalarını bilməsi olduqca vacibdir. Təəssüf ki, bəzi istifadəçilər skuteri sadəcə əyləncə vasitəsi kimi qəbul edir, onun ümumi yol hərəkətinin bir hissəsi olduğunu nəzərə almırlar. Nəticədə qırmızı işıqda hərəkət etmək, əks istiqamətə çıxmaq, qəfil manevrlər etmək, hərəkət zamanı mobil telefondan istifadə etmək və digər təhlükəli davranışlarla rastlaşmaq mümkündür. Belə halların qarşısının alınması üçün maarifləndirmə tədbirləri ilə yanaşı, qanunvericilikdə nəzərdə tutulmuş məsuliyyət tədbirləri də ardıcıl tətbiq edilməlidir. Xüsusilə icarə skuterlərindən istifadə zamanı istifadəçinin şəxsiyyətinin və yaşının etibarlı şəkildə yoxlanılması, tətbiq üzərindən təhlükəsizlik qaydaları ilə tanış olması və ilk istifadə zamanı qısa maarifləndirici təlim keçməsi məqsədəuyğun olardı. Eyni zamanda, skuterin texniki vəziyyətinə nəzarət də xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Əyləc sisteminin, işıqlandırmanın, təkərlərin, sükan mexanizminin və digər təhlükəsizlik elementlərinin sazlığı mütəmadi yoxlanılmalıdır. Gecə saatlarında skuterlərin görünməsi üçün ön və arxa işıqlandırma, işıqqaytarıcı elementlər və istifadəçilərin görünməsini artıran vasitələr mühüm rol oynayır".
Ekspert əlavə edib ki, qoruyucu dəbilqədən istifadə də ciddi şəkildə təşviq edilməli, xüsusilə yüksək riskli hərəkət şəraitində onun əhəmiyyəti barədə geniş məlumatlandırma aparılmalıdır:
"Nəzarətin gücləndirilməsi istiqamətində daha bir vacib məsələ skuter operatorları ilə aidiyyəti dövlət qurumları arasında məlumat mübadiləsinin təkmilləşdirilməsidir. Hansı ərazilərdə skuterlərdən daha çox istifadə edildiyi, hansı küçələrdə təhlükəli manevrlərin baş verdiyi, harada qəza riskinin yüksək olduğu və istifadəçilərin hansı qaydaları daha çox pozduğu barədə ümumiləşdirilmiş məlumatlar təhlil edilməlidir. Bu məlumatlar əsasında riskli yol sahələri müəyyənləşdirilərək həmin ərazilərdə əlavə təhlükəsizlik tədbirləri görülə bilər. Skuterlərin qanunsuz parklanması da diqqətdən kənarda qalmamalıdır. Bəzən skuterlər səkilərin ortasında, pandusların qarşısında, piyada keçidlərinin yaxınlığında və ictimai nəqliyyat dayanacaqlarında saxlanılır. Bu isə xüsusilə əlilliyi olan şəxslərin, uşaq arabası ilə hərəkət edən valideynlərin və yaşlı insanların sərbəst hərəkətinə mane olur. Buna görə də xüsusi skuter parklanma məntəqələrinin yaradılması və icarə müddətinin yalnız müəyyən edilmiş yerlərdə başa çatdırılmasını təmin edən texnoloji mexanizmlərin tətbiqi məqsədəuyğundur. Digər tərəfdən, avtomobil sürücülərinin də mikromobillik vasitələrinə münasibəti dəyişməlidir. Sürücülər skuter istifadəçilərini yol hərəkətinin tamhüquqlu iştirakçıları kimi qəbul etməli, onları ötərkən təhlükəsiz yan məsafə saxlamalı, dönmə və zolaq dəyişmə zamanı güzgülərlə yanaşı kor zonaları da yoxlamalıdırlar. Xüsusilə sağa dönən avtomobillərlə düz istiqamətdə hərəkət edən skuterlər arasında yarana biləcək münaqişəli vəziyyətlərə diqqət yetirilməlidir. Bu istiqamətdə sürücülük məktəblərində və təhlükəsiz idarəetmə təlimlərində mikromobillik vasitələri ilə qarşılıqlı hərəkət mövzusunun daha geniş tədris olunması faydalı olardı. Eyni zamanda, skuterlərin iştirakı ilə baş verən yol-nəqliyyat hadisələrinin ayrıca statistik təhlili aparılmalı, qəzaların əsas səbəbləri, başvermə şəraiti, yol örtüyünün vəziyyəti və infrastruktur çatışmazlıqları araşdırılmalıdır. Yalnız inzibati cərimələri artırmaqla problemi həll etmək mümkün deyil. Əsas məqsəd qayda pozuntusu baş verdikdən sonra cəzalandırmaq deyil, təhlükəli vəziyyətin yaranmasının qarşısını əvvəlcədən almaq olmalıdır. Bunun üçün preventiv nəzarət, müasir texnologiyalar, düzgün layihələndirilmiş yol infrastrukturu və davamlı maarifləndirmə bir-birini tamamlamalıdır. Xüsusilə Bakı kimi avtomobil sıxlığının yüksək olduğu şəhərdə skuterlərin hərəkətinin təşkilinə ayrıca nəqliyyat siyasəti kimi yanaşmaq lazımdır. Beynəlxalq təcrübədə tətbiq edilən təhlükəsiz mikromobillik həlləri yerli yol şəraitinə uyğunlaşdırılmalı, avtomobillərin yüksək sürətlə hərəkət etdiyi magistral xarakterli yollarda skuterlərin təhlükəsiz alternativ marşrutlarla hərəkəti təmin edilməlidir. Yekun olaraq qeyd etmək istəyirəm ki, skuterlərin şəhər nəqliyyat sisteminə inteqrasiyası düzgün həyata keçirildiyi halda həm tıxacların azaldılmasına, həm qısa məsafəli səfərlərin daha rahat təşkilinə, həm də ekoloji vəziyyətin yaxşılaşdırılmasına müəyyən töhfə verə bilər. Lakin bu proses nəzarətsiz şəkildə inkişaf edərsə, yol-nəqliyyat hadisələrinin və xəsarətlərin artması ilə nəticələnə bilər. Ona görə də əsas prioritet skuterlərin sayını artırmaq və ya onların istifadəsini kütləvi şəkildə məhdudlaşdırmaq deyil, təhlükəsiz hərəkət mühitini formalaşdırmaq olmalıdır. Dövlət qurumları, skuter operatorları, avtomobil sürücüləri və skuter istifadəçiləri arasında məsuliyyət bölgüsü aydın müəyyənləşdirilməli, mövcud qaydaların icrası təmin olunmalı və təhlükəsizlik mədəniyyəti yüksəldilməlidir. Unutmamalıyıq ki, yol hərəkətində əsas meyar nəqliyyat vasitəsinin növü deyil, insan həyatının və sağlamlığının qorunmasıdır. Skuter də, avtomobil də, velosiped də eyni nəqliyyat sisteminin iştirakçısıdır və hər birinin təhlükəsiz hərəkət hüququ düzgün təşkil edilmiş infrastruktur, qarşılıqlı hörmət və effektiv nəzarət vasitəsilə təmin olunmalıdır".
