Avropa İttifaqı ilə Rusiya arasında münasibətlərin gərginləşməsi enerji təhlükəsizliyi məsələsini qlobal gündəliyin əsas mövzularından birinə çevirib. Rusiyadan enerji asılılığını azaltmağa çalışan Avropa ölkələri alternativ təchizat marşrutları və etibarlı tərəfdaşlar axtarışını sürətləndirib. Bu prosesdə enerji resursları və strateji coğrafi mövqeyi ilə Azərbaycan Avropanın enerji təhlükəsizliyində getdikcə daha mühüm rol oynayan ölkələrdən biri kimi ön plana çıxır.
Avropa İttifaqı ilə Rusiya arasında davam edən gərginlik fonunda Azərbaycanın Avropanın enerji təhlükəsizliyində rolu necə dəyişib?
Politoloq Rəşad Bayramov Demokrat.az-a açıqlamasında deyib ki, Avropa İttifaqı ilə Rusiya arasında münasibətlərin xüsusilə 2022-ci ildən sonra kəskin şəkildə pisləşməsi Avropanın enerji siyasətində fundamental dəyişikliklərə səbəb olub:
“Rusiyanın Ukraynaya qarşı genişmiqyaslı hərbi müdaxiləsi və bunun ardınca tətbiq olunan qarşılıqlı sanksiyalar Avropa ölkələrinin Rusiya qazından və neftindən asılılığını strateji risk kimi yenidən qiymətləndirməsinə gətirib çıxarıb. Nəticədə enerji mənbələrinin və nəqli marşrutlarının şaxələndirilməsi Aİ-nin əsas prioritetlərindən birinə çevrilib. Məhz bu şəraitdə Azərbaycan etibarlı enerji tərəfdaşı kimi əhəmiyyətini artırıb. Nəzərə almaq lazımdır ki, Azərbaycanın üstünlüyü yalnız zəngin karbohidrogen ehtiyatları ilə məhdudlaşmır. Ölkə eyni zamanda Xəzər hövzəsini Avropa bazarı ilə birləşdirən strateji enerji dəhlizinin əsas iştirakçısıdır. Cənub Qaz Dəhlizi, onun tərkib hissələri olan TANAP və TAP boru kəmərləri vasitəsilə Azərbaycan qazı birbaşa Avropa bazarlarına çatdırılır. Bu marşrutun əsas üstünlüyü ondan ibarətdir ki, o, Rusiya ərazisindən keçmir və Avropaya alternativ təchizat imkanı yaradır. Bu xüsusiyyət geosiyasi gərginlik dövründə Azərbaycanın strateji əhəmiyyətini daha da artırıb. 2022-ci ilin iyul ayında Azərbaycan ilə Avropa İttifaqı arasında enerji sahəsində strateji tərəfdaşlığa dair Anlaşma Memorandumu imzalanıb və bu, münasibətlərin yeni mərhələyə keçdiyini göstərib. Sənədə əsasən, tərəflər 2027-ci ilədək Avropaya Azərbaycan qazının ixracının təxminən iki dəfə artırılması istiqamətində əməkdaşlığı genişləndirməyi hədəfləyiblər. Bu razılaşma Aİ-nin enerji təhlükəsizliyi strategiyasında Azərbaycanın uzunmüddətli və etibarlı tərəfdaş kimi qəbul edildiyini nümayiş etdirir”.
Politoloq qeyd edib ki, Azərbaycanın rolunun artmasının digər mühüm səbəbi ölkəmizin uzun illər ərzində enerji müqavilələri üzrə etibarlı tərəfdaş imicini qorumasıdır:
“İndiyədək Azərbaycan beynəlxalq müqavilələr çərçivəsində üzərinə götürdüyü öhdəlikləri hər zaman yerinə yetirib və enerji ixracında siyasi motivli fasilələrə yol verməyib. Bu amil enerji təhlükəsizliyi baxımından Avropa üçün ən vacib meyarlardan biri hesab olunur. Bununla yanaşı, Azərbaycanın Avropanın enerji təhlükəsizliyində artan rolu müəyyən məhdudiyyətlərlə də müşayiət olunur. Ölkənin qaz hasilatı və ixrac potensialı Rusiyanın əvvəllər Avropaya ixrac etdiyi həcmlərlə müqayisədə xeyli kiçikdir. Bu səbəbdən Azərbaycan Rusiyanı tam əvəz edə bilməz. Lakin digər təchizatçılar, məsələn, Norveç, ABŞ, Qətər və Şərqi Aralıq dənizi ölkələri ilə birlikdə Avropanın enerji mənbələrinin şaxələndirilməsində mühüm həlqə rolunu oynayır. Eyni zamanda, mövcud boru kəmərlərinin ötürmə qabiliyyətinin artırılması, yeni yataqların işlənməsi və əlavə investisiyaların cəlb edilməsi Azərbaycanın gələcək ixrac imkanlarını genişləndirə bilər. Digər mühüm istiqamət yaşıl enerji əməkdaşlığıdır. Azərbaycan Xəzər dənizinin külək enerjisi potensialından istifadə etməklə bərpa olunan enerji istehsalını artırmağa çalışır. Qara dənizin dibi ilə elektrik kabelinin çəkilməsi layihəsi gələcəkdə Azərbaycanın təkcə təbii qazın deyil, həm də yaşıl elektrik enerjisinin ixracatçısı kimi Avropa enerji bazarında mövqeyini gücləndirə bilər. Bütün bunlar onu göstərir ki, Aİ-Rusiya münasibətlərindəki gərginlik Azərbaycanın Avropanın enerji təhlükəsizliyində rolunu nəzərəçarpacaq dərəcədə artırıb. Azərbaycan Avropanın bütün enerji ehtiyaclarını ödəyə biləcək miqyasda olmasa da, etibarlı təchizatçı, strateji tranzit ölkəsi və enerji marşrutlarının şaxələndirilməsində mühüm tərəfdaş kimi öz mövqeyini möhkəmləndirib. Qarşıdakı illərdə yeni investisiyalar, infrastrukturun genişləndirilməsi və yaşıl enerji layihələrinin inkişafı bu əhəmiyyətin daha da artmasına şərait yarada bilər”.
