Türkiyəli politoloq və beynəlxalq münasibətlər üzrə ekspert Eylem Okumuş Demokrat.az-ın suallarını cavablandırıb:
- Eylem xanım, Ankarada keçirilən son NATO sammitini ABŞ-Türkiyə münasibətləri baxımından necə qiymətləndirirsiniz?
- Qlobal təhlükəsizlik mühiti hazırda "Soyuq Müharibənin" bitməsindən bəri bəlkə də ən kövrək dövrlərindən birini yaşayır. Rusiya-Ukrayna müharibəsi üçüncü ilinə yaxınlaşdıqca, Yaxın Şərqdə İsrail və İran arasında gərginlik, Qəzzada humanitar böhran, Qırmızı dənizdə artan təhlükəsizlik problemləri və Sakit okeanda güc rəqabətinin güclənməsi beynəlxalq sistemi eyni anda bir neçə cəbhədə sınağa çəkən bir mənzərə yaradır. Belə bir mürəkkəb vəziyyətdə Türkiyənin geosiyasi çəkisi gündən-günə getdikcə daha da artır.
Son NATO zirvəsi bu reallığı bir daha təsdiq etdi. Türkiyə artıq sadəcə alyansın şərq və ya cənub cinahında rol oynayan müttəfiq kimi qəbul edilmir; o, Qara dəniz təhlükəsizliyi, Avropanın enerji təchizatı, Yaxın Şərqdəki böhranların idarə olunması, miqrasiya axınlarının idarə olunması və terrorizmə qarşı mübarizə də daxil olmaqla geniş məsələlərdə əvəzolunmaz aktyor kimi çıxış edir. Coğrafi üstünlüklərini diplomatik bacarıq və müdafiə imkanları ilə birləşdirən Ankara beynəlxalq təhlükəsizlik arxitekturasında əsas mərkəzə çevrilib.
Türkiyə ilə ABŞ arasında ara-sıra yaranan fikir ayrılıqları iki ölkə arasındakı strateji tərəfdaşlığı tamamilə aradan qaldırmır. Münasibətlər uzun müddətdir ki, fərqli yanaşmalar, xüsusən də Suriya siyasəti, terror təşkilatlarına dəstək, müdafiə sənayesinə qoyulan məhdudiyyətlər və müəyyən regional məsələlər səbəbindən gərginləşib. Bununla belə, hər iki tərəf bir-birinin strateji dəyərini qəbul edir. NATO-nun cənub cinahının müdafiəsi, Qara dənizdə sabitliyin qorunması, enerji dəhlizlərinin təhlükəsizliyinin təmin edilməsi və beynəlxalq terrorizmlə mübarizə kimi sahələrdə Türkiyənin oynadığı rola heç bir ölkə oynaya bilməz.
Son illərdə ən diqqətəlayiq dəyişikliklərdən biri Türkiyənin öz texnologiyalarını gəlişdirən ölkələr sırasına keçməsidir və bununla da Ankara müdafiə sənayesi sektorunda xarici asılılıqlarını azaldır. Pilotsuz uçuş aparatları, elektron müharibə sistemləri, hava hücumundan müdafiə layihələri, dəniz platformaları və yerli sursat istehsalında əldə edilən irəliləyişlər Türkiyəni təkcə regional deyil, həm də qlobal miqyasda əhəmiyyətli hərb sənayesi ölkəsinə çevirib. Bu inkişaf həmçinin ölkənin diplomatik danışıqlar gücünü əhəmiyyətli dərəcədə artırır. Türkiyə indi təkcə təhlükəsizlik axtaran bir dövlət kimi deyil, həm də onu yaradan və ixrac edən bir dövlət kimi ön plana çıxır.
- "BAYKAR" şirkətinin texniki direktoru Səlcuq Bayraktar Azərbaycana səfər etdi. Prezident Əliyev tərəfindən qəbul edilən Bayraktar şirkətin ölkədəki istehsalat obyektlərinə baxış keçirdi. Qlobal hadisələr, Yaxın Şərqdəki həssas geosiyasi vəziyyət və regionumuzun bilavasitə yaxınlığında baş verən Rusiya-Ukrayna müharibəsinin yaratdığı mürəkkəbliklər fonunda Ankara-Bakı hərbi əlaqələri hansı əhəmiyyətə malikdir?
- Bu transformasiyanın ən güclü aspektlərindən biri Türkiyə ilə Azərbaycan arasında getdikcə dərinləşən strateji tərəfdaşlıqdır. Ankara ilə Bakı arasındakı münasibətlər yalnız ortaq tarixi və mədəni əlaqələrlə izah edilə biləcək nöqtədən kənara çıxıb. Müdafiə sənayesi, birgə istehsal, texnologiya ötürülməsi, hərbi təlim, kəşfiyyat paylaşımı və birgə təlimlər sahəsində əməkdaşlıq vasitəsilə iki ölkə regional təhlükəsizlik arxitekturasını birgə formalaşdırmağa imkan verən bir çərçivə yaradıb. Bu baxımdan, BAYKAR-ın Azərbaycandakı fəaliyyəti çox vacibdir. Birgə istehsal müəssisələri, mühəndislik infrastrukturunun inkişafı və qabaqcıl müdafiə sistemlərinin birgə istehsalı iki ölkə arasındakı əməkdaşlığın uzunmüddətli strateji xarakter aldığını göstərir. Bu, sadəcə iqtisadi investisiya deyil; həm də onların birgə xarici təhdidlərdən qorunma, potensial geosiyasi düşmənləri çəkindirmə qabiliyyətini artırmaq istiqamətində əhəmiyyətli bir addımdır.
Rusiya-Ukrayna müharibəsinin davam etdiyi, Cənubi Qafqazda güc balansının yenidən formalaşdığı və Yaxın Şərqdə yeni münaqişələrin yaranma riskinin artdığı bir dövrdə Ankara-Bakı oxunun güclənməsi təkcə iki xalqın təhlükəsizliyi üçün deyil, həm də regional sabitlik üçün əhəmiyyətli nəticələrə səbəb olacaq. Türk Dövlətləri Təşkilatı çərçivəsində müdafiə əməkdaşlığının inkişafı da bu prosesin təbii davamı kimi qəbul edilə bilər. Enerji təhlükəsizliyi bu tərəfdaşlığın digər vacib elementidir. Xəzər hövzəsindən Avropaya uzanan neft və təbii qaz boru kəmərlərinin təhlükəsizliyi Türkiyə ilə Azərbaycan arasında koordinasiyanı əvvəlkindən daha dəyərli edir. Enerji təchizatının qlobal rəqabətin mərkəzinə keçdiyi bir dövrdə bu dəhlizlərin təhlükəsizliyi təkcə regional sabitlik üçün deyil, həm də beynəlxalq iqtisadi sabitlik üçün böyük əhəmiyyət kəsb edir.
- İran cəbhəsindəki vəziyyəti necə qiymətləndirirsiniz? Sizcə, bu ölkəni gələcəkdə nə gözləyir və Tehran ətrafında cərəyan edən hadisələrin regionumuza hansı potensial təsirləri ola bilər?
- Regiondakı ən diqqətəlayiq məsələlərdən biri İrandakı hadisələrlə bağlıdır. Uzun müddət iqtisadi sanksiyaların təzyiqi altında yaşayan İran hazırda artan daxili iqtisadi çətinliklərin - yüksək inflyasiya və işsizlik kimi, ictimai gözləntilərin və güclü xarici siyasət təzyiqlərinin yaratdığı çətin bir dövrdən keçir. İsraillə gərginlik və regional nüfuz uğrunda mübarizə nəzərə alındıqda, Tehran administrasiyasının yaxın gələcəkdə ciddi çətinliklərlə üzləşəcəyi aydın olur. İranın gələcəyi ilə bağlı qəti proqnozlar vermək mümkün olmasa da, daxili iqtisadi islahatlara artan ehtiyacı və xarici siyasətdə daha ehtiyatlı balanslaşdırma siyasətinə doğru potensial keçidi təxmin etmək ağlabatandır. Bundan əlavə, İran daxilindəki hər hansı bir qeyri-sabitlik təkcə ölkənin özünə deyil, həm də bütün regiona təsir göstərə bilər.
Türkiyə üçün prioritet məsələlər sərhəd təhlükəsizliyinin qorunması, yeni miqrasiya dalğalarının qarşısının alınması, enerji təchizatının davamlılığının təmin edilməsi və regional münaqişələrin daha geniş ərazilərə yayılmasının qarşısını almaqdır. Çünki İranda potensial böhran təkcə təhlükəsizliyə deyil, həm də ticarət, nəqliyyat, enerji və iqtisadi tarazlığa birbaşa təsir göstərəcək. Ankaranın bu günə qədər yürütdüyü siyasət diqqətəlayiq bir tarazlaşdırma aktı üzərində qurulub: Türkiyə milli təhlükəsizliyini güzəştsiz şəkildə qoruyarkən eyni zamanda gərginliyi nəzarətdə saxlamaq üçün diplomatik kanalları açıq saxlamağa çalışır. Bu yanaşma həm regional sabitliyin qorunmasına, həm də Türkiyənin uzunmüddətli maraqlarının təmin edilməsinə xidmət edir. Bu mərhələdə, hərbi imkanları, müdafiə sənayesindəki irəliləyişləri, diplomatik təcrübəsi və çoxşaxəli xarici siyasət yanaşması sayəsində Türkiyə, hadisələri sadəcə izləmək əvəzinə, onların gedişatına təsir göstərə bilən bir ölkəyə çevrilib. Qarşıdakı illərdə Ankaranın NATO, Türk dünyası və Yaxın Şərqdəki əsas rolunu daha da gücləndirməsi gözlənilir.
