Demokrat.az-ın suallarını ukraynalı şərqşünas və hərbi tarixçi Yaroslav Pilipçuk cavablandırır:
- Türkiyə Ukrayna və Rusiya limanlarına yönələn müəyyən ticarət gəmilərinin Bosfor boğazından keçişini qismən məhdudlaşdırıb. Ekspert dairələri bu addımı müxtəlif cür qiymətləndirir. Sizcə Türkiyənin əsl məqsədi nədir?
- Əslində, bu addımdan sonra Rusiyanın "kölgə donanması" üçün yeganə marşrutlar Baltik dənizi və Murmansk istiqamətləri olaraq qalır. Bu addımla Türkiyə ruslardan əlavə güzəştlər qoparmağa çalışır. Məsələn, Türkiyə hazırda rusları Liviyadan – xüsusilə də Xəlifə Həftarın nəzarətində olan ərazilərdən – sıxışdırıb çıxarır.
- Bu halda Türkiyə CPC (Caspian Pipeline Consortium - Xəzər Boru Kəməri Konsorsiumu) boru kəmərinə dəqiq kimin zərbə endirdiyini müəyyən etməyə belə çalışmadı, əvəzində, münaqişənin hər iki tərəfi – Rusiya və Ukrayna üçün dəniz nəqliyyatını məhdudlaşdırdı. Bu haqda nə deyə bilərsiniz?
- Türkiyə həm Ukraynaya, həm də onun Avropadakı müttəfiqlərinə təzyiq göstərir, çünki Qara dənizdə gəmiçiliyə qoyulan məhdudiyyətlər Ukraynanın büdcə gəlirlərini azaldacaq. Eyni zamanda, bu addım Rusiyaya bir jest mənasını daşıyır. Türkiyə artıq Maliyə daxil olmağa başlayıb və sonradan fəaliyyətini digər Sahel ölkələrinə də genişləndirəcək. Türkiyənin siyasəti nə Ukrayna, nə də Rusiya yönümlüdür; bu siyasət Türkiyənin öz maraqlarına xidmət edir. Türkiyə Sahel bölgəsində radikal islamçı qrupların – xüsusilə JNIM və İŞİD-in güclənməsindən narahatdır. Hər şeydən əvvəl, Türkiyə Mali, Burkina-Faso və Nigerdəki hərbi xuntaların hərbi zəifliyindən, eləcə də Rusiyanın çətin vəziyyətindən (baxmayaraq ki, Rusiya hazırda bu Sahel dövlətlərinə yardım göstərir) öz xeyrinə istifadə etməyi planlaşdırır.
- Səudiyyə Ərəbistanı, Türkiyə və Pakistan arasında hərbi əməkdaşlığa dair "Məkkə Paktı"nın imzalanması, şübhəsiz ki, ötən həftə ərzində dünya mətbuatında və sosial şəbəkələrdə ən çox müzakirə olunan mövzuya çevrilib. Xüsusilə İsrail ekspertləri bu sazişə qarşı tənqidi mövqe sərgiləyirlər. Sizcə, bu pakt nədir və sazişin arxasında nə dayanır?
- "Məkkə Paktı" Avrasiya siyasətində əlamətdar hadisədir. Türkiyə güclü hərbi-sənaye kompleksinə və NATO-da ikinci ən böyük orduya malikdir. Pakistan nüvə silahına sahibdir. Səudiyyə Ərəbistanı isə geniş maliyyə resurslarına malikdir. "Məkkə Paktı" Yaxın Şərqdə yeni bir nizam formalaşdırır. Bu pakt BƏƏ-nin regionda müstəqil oyunçu kimi çıxış etmək cəhdlərini faktiki olaraq boşa çıxarıb. Lakin hər şeydən əvvəl, pakt İsrailə qarşı yönəlib. Suriyadakı druz amili artıq əhəmiyyətsizdir. Rəcəb Tayyib Ərdoğan "Məkkə Paktı"nı imzalamaqla, İran və onun müttəfiqlərinin yaratdığı təhlükəyə qarşı Bəsrə körfəzi monarxiyaları üçün faktiki olaraq bir təhlükəsizlik çətiri təşkil etmişdir. İranla müharibədə ABŞ-ın faktiki siyasi məğlubiyyətindən sonra regionda çox şey dəyişib. "Məkkə Paktı" əsasən İranın Yaxın Şərqdəki təsirini məhdudlaşdırmaq məqsədilə imzalanıb. Pakistanın maraqları da nəzərə alınmalıdır; belə ki, Hindistanla mümkün müharibə ehtimalında Pakistanın artıq güclü müttəfiqləri var. Mahiyyət etibarilə, "Məkkə Paktı" həm də şiələrə qarşı yönəlmiş bir "sünni paktı"dır. Yəmən husiləri ilə münaqişə yaranacağı təqdirdə, Səudiyyə Ərəbistanı türklərin və pakistanlıların dəstəyinə arxalana bilər. Eyni zamanda, Türkiyənin Livanda öz maraqları var və o, potensial olaraq Suriya qüvvələrindən istifadə etməklə ölkəni "Hizbullah"dan təmizləyə bilər. "Məkkə Paktı" İranın Yaxın Şərqdə uzun müddətdir formalaşdırmağa çalışdığı "Müqavimət Oxu"nun sonunu gətirə bilər. Suriya, Bəhreyn, Qətər, Sudan və Somali kimi ölkələr potensial olaraq bu pakta qoşula bilərlər. Əslində, Türkiyə Yaxın Şərq və Şimali Afrikadakı təsirini bərpa edir. "Məkkə Paktı" Türkiyə diplomatiyası üçün böyük bir uğurdur və faktiki olaraq "İslam NATO-su"nu yaradır. Misir və Əlcəzairin də bu pakta qoşulması daha böyük bir uğur olardı.
- Müxtəlif mənbələrə istinadən yayılan məlumatlarda Ankaranın Ukrayna və bütövlükdə Rusiya-Ukrayna müharibəsi ilə bağlı siyasətini dəyişdiyi iddia edilir. Hətta ABŞ-ın Türkiyə vasitəsilə Ukrayna Silahlı Qüvvələrinə ötürüləcəyini iddia etdiyi silahların siyahısı da internetə sızdırılıb. Bu barədə hər hansı məlumatınız varmı?
- Bu sözlər sadəcə piar və şayiələrdən ibarətdir. Hər kəs Donald Trampın əvvəlcə Ukraynaya silah istehsalı üçün icazə verilməsi barədə danışdığını, lakin sonradan fikrindən daşındığını yaxşı xatırlayır. Donald Trampın tez-tez fikrini dəyişmək vərdişi var. ABŞ Ukrayna üçün etibarlı müttəfiq deyil, Avropa ölkələri isə etibarlıdır. Avropa İttifaqı hazırda miqrasiya siyasətinə yanaşmasını dəyişir. Bu yaxınlarda Corcia Meloni və Mette Frederiksen cinayət törədən qeyri-qanuni miqrantları deportasiya edəcəklərini elan etdilər. Avropa tədricən özünü Üçüncü Dünya ölkələrinə qarşı qapalı vəziyyətə salacaq. Seutadakı hadisələr Avropada bir çoxlarını narahat edib. Avropalılar Mərakeş və digər Afrika ölkələrinin şantajına boyun əymək istəmirlər. Avropa 2030-cu ilə qədər silahlanmasını gücləndirəcək və Ukraynaya dəstəyi davam etdirəcək. Unutmaq olmaz ki, Ukrayna və Avropanın təhlükəsizliyi bir-biri ilə sıx bağlıdır. Eyni zamanda, Türkiyə Qara dənizdə güc balansını qorumağa çalışacaq, çünki Rusiyanın regiondakı təsirinin artmasında maraqlı deyil. Bu yaxınlarda Türkiyənin xarici işlər naziri Hakan Fidan Ukraynanın ərazi bütövlüyünə dəstəyini bir daha təsdiqləyib.
- Kremlin Nikol Paşinyana xarici siyasət istiqamətini – ya Avrasiya İqtisadi İttifaqı (Aİİ), ya da Avropa İttifaqı (Aİ) – müəyyənləşdirmək üçün bu ilin sonuna qədər vaxt verib. Bunun həyata keçirilməsi üçün Ermənistan əhalisinin referendumda səs verməsi tələb olunur. Rusiya-Ermənistan münasibətlərinin gələcəyini necə görürsünüz?
- Nikol Paşinyan Ermənistanın Avropa İttifaqı ilə assosiasiyası üçün sənədləri təqdim edib. Mənim üçün vəziyyət aydındır. Nikol Paşinyan rusları müttəfiq hesab etmir; xüsusilə də Rusiya hakimiyyətinin ona düşmən kimi yanaşdığı və düşmən saydığı bir şəraitdə. Ermənistanda keçirilən son seçkilər zamanı Kremlin Samvel Karapetyana dəstək verməsi və ermənilərə qarşı iqtisadi təzyiq göstərmək cəhdləri onsuz da mürəkkəb olan münasibətləri daha da çətinləşdirib. Nikol Paşinyanın seçimi bəllidir - Avropa İttifaqı.
- Prezident İlham Əliyev Naxçıvana səfər etdi və orada, xüsusilə Zəngəzur dəhlizi ilə bağlı dünya mediasında geniş əks-səda doğuran bir sıra mühüm bəyanatlar verdi. Prezident Cənubi Qafqazda sülhün tam bərqərar edilməsi məqsədilə Bakı, İrəvan və Vaşinqtonun iştirakı ilə həyata keçirilən üçtərəfli səyləri yüksək qiymətləndirdi. Sizcə, Rusiya bölgəni belə asanlıqla tərk edəcəkmi? Kremlin Ermənistana təzyiq göstərmək üçün daha hansı təsir rıçaqları qalmaqdadır?
- Metsamor Atom Elektrik Stansiyası və Gümrüdəki Rusiya hərbi bazası Rusiyanın Ermənistana təzyiq vasitələri olaraq qalır. Ermənistanda Rusiya təsirinin yerini Amerika və Avropa təsirinin tutacağı gözlənilir. Necə ki, əvvəllər Ukrayna və Moldova məhsulları üçün Avropa bazarları açılmışdı, eləcə də Ermənistan malları Avropa və Amerika bazarlarına çıxış əldə edəcək. Ermənistan Ukraynadan xeyli kiçikdir. Üstəlik, ermənilərin ABŞ və Aİ ölkələrindəki diaspor daxilində nüfuzlu lobbiçiləri var. Rusiya təzyiq göstərməyə cəhd edəcək, lakin Samvel Karapetyanın seçkidə məğlub olması həmin təzyiqin təsir gücünü əhəmiyyətli dərəcədə məhdudlaşdırır. Rusiya Ukraynadakı müharibədə ilişib qaldığı müddətcə, onun Cənubi Qafqaza təsir imkanları məhdud olaraq qalır.
