Demokrat.az-ın suallarını türk siyasi analitik Eylem Okumuş cavablandırır:
– Eylem xanım, "Məkkə Paktı" dünyada necə əks-səda doğurdu? Sizcə, bu üçbucağın genişlənməsi mümkündürmü?
– Məkkədə imzalanan sazişi yalnız Türkiyə, Səudiyyə Ərəbistanı və Pakistan arasında bağlanmış müdafiə sazişi kimi qiymətləndirmək düzgün olmaz. Məncə, əsas məqam üç ölkənin regiondakı təhlükəsizlik balanslarının ciddi şəkildə dəyişdiyi bir dövrdə eyni masa arxasında əyləşməsidir. Türkiyə hərbi potensialı və müdafiə sənayesi, Pakistan nüvə çəkindirmə qabiliyyəti və ordusu, Səudiyyə Ərəbistanı isə iqtisadi gücü və Körfəz regionundakı mövqeyi ilə önə çıxır. Bu üç ölkənin bir araya gəlməsi təbii olaraq dünyanın diqqətini çəkdi. Sazişin ən çox müzakirə olunan tərəfi tərəflərdən birinə qarşı silahlı hücumun hər üç ölkəyə qarşı edilmiş hesab olunmasıdır. Buna görə də saziş NATO-nun 5-ci maddəsi ilə müqayisə edilir. Lakin burada bir qədər ehtiyatlı olmaq lazımdır. NATO-nun arxasında onilliklər ərzində formalaşmış hərbi struktur, birgə komandanlıq sistemi və institusional mexanizm var. Məkkə Paktı isə hələ belə bir mərhələdə deyil. Bu səbəbdən hazırda “İslam dünyasının NATO-su yaradılıb” demək bir qədər tezdir. Lakin üç ölkə arasındakı əməkdaşlığın gələcəkdə daha geniş təhlükəsizlik strukturuna çevrilməsi üçün imkan var. Pakistanın xarici işlər naziri İshaq Darın sazişin digər ölkələrin qoşulmasına açıq olduğunu bildirməsi də önəmlidir. Prezident Rəcəb Tayyib Ərdoğanın Misiri də potensial iştirakçılar sırasında qeyd etməsi bu strukturun üç ölkə ilə məhdudlaşmaya biləcəyini göstərir. Lakin mən yaxın zamanda çox sayda ölkənin sazişə qoşulacağını düşünmürəm. Əvvəlcə bu mexanizmin necə işləyəcəyini görmək lazımdır. Əsas müəyyənedici məqam ilk ciddi təhlükəsizlik böhranında üç ölkənin nə dərəcədə birlikdə hərəkət edə biləcəyi olacaq.
– İranlı bəzi siyasətçilər sazişi "Səudiyyəlilərin Yəmənlə müharibəsinə Türkiyə və Pakistanı da cəlb etmək cəhdi" kimi qiymətləndirdilər. Siz bu fikirlə razısınızmı?
– İranın belə bir narahatlıq keçirməsini başa düşmək mümkündür. Çünki Səudiyyə Ərəbistanının Yəməndən qaynaqlanan təhlükəsizlik problemləri davam edir. Buna görə də Ər-Riyadın Türkiyə və Pakistanla müdafiə sazişi imzalaması Tehran tərəfindən diqqətlə izləniləcək. Lakin sazişi birbaşa "Türkiyəni Yəmən müharibəsinə cəlb etmək planı" kimi şərh etmək məncə düzgün deyil. Burada çox mühüm fərq var. Bir ölkənin hücuma məruz qalması başqa məsələdir, həmin ölkənin başqa bir ölkəyə qarşı hərbi əməliyyat keçirməsi isə tamam başqa məsələdir. Məkkə Paktının məntiqi üzv ölkələrdən birinə qarşı hücumun digər ölkələri də maraqlandırması üzərində qurulub. Bu, Səudiyyə Ərəbistanının Yəməndə həyata keçirəcəyi istənilən əməliyyata Türkiyənin avtomatik şəkildə qoşulacağı anlamına gəlmir. Üstəlik, Türkiyə və Pakistan da sazişin konkret hansısa ölkəyə qarşı yaradılmadığını açıq şəkildə bildirirlər. İranın hazırda verdiyi mesaj da ilk açıqlamalardakı sərt şərhlərdən bir qədər fərqlənir. İran Xarici İşlər Nazirliyinin sözçüsü İsmayıl Bəqai avqustun 10-da sazişdən qorxmaq üçün səbəb olmadığını bildirib. Düşünürəm ki, Tehranın burada əsas məqsədi sazişin İrana qarşı hərbi ittifaqa çevrilməsinin qarşısını almaqdır. İran üçün nə Türkiyə, nə də Pakistan tamamilə nəzərdən çıxarıla biləcək ölkələr deyil. Tehranın hər iki ölkə ilə iqtisadi, siyasi və təhlükəsizlik sahələrində əlaqələri var. Buna görə də İranın birbaşa Türkiyə və Pakistanla qarşı-qarşıya gəlmək əvəzinə sazişin sərhədlərini görmək istəməsi daha məntiqlidir.
– Bəzi politoloqlar "Məkkə Paktına" gələcəkdə Azərbaycanın, daha sonra isə digər türk dövlətlərinin qoşula biləcəyini deyirlər. Bu ehtimalı necə qiymətləndirirsiniz?
– Azərbaycanı burada xüsusilə qeyd etmək lazımdır. Çünki onun Türkiyə ilə onsuz da çox yaxın strateji əlaqələri var. Bununla yanaşı, son illərdə Azərbaycanın Pakistanla da ciddi yaxınlaşması müşahidə olunur. Səudiyyə Ərəbistanı ilə müdafiə sənayesi sahəsində inkişaf edən əlaqələri də nəzərə alsaq, Bakının bu struktura maraq göstərməsi təəccüblü olmaz. Amma "Azərbaycan mütləq qoşulacaq" demək hələ tezdir. Məncə, daha real ssenari Azərbaycanın əvvəlcə müdafiə sənayesi, birgə təlimlər, kəşfiyyat, texnologiya və hərbi təhsil kimi sahələrdə bu üç ölkə ilə əlaqələrini daha da inkişaf etdirməsidir. Digər türk dövlətləri baxımından isə vəziyyət bir qədər fərqlidir. Qazaxıstan, Özbəkistan, Qırğızıstan və Türkmənistan eyni vaxtda Rusiya, Çin, Türkiyə və Qərblə münasibətlərini davam etdirirlər. Buna görə də onların birbaşa hərbi ittifaqa qoşulmaq məsələsində daha ehtiyatlı davranmaları gözlənilir. Lakin müdafiə sənayesi sahəsində fərqli mənzərə yarana bilər. Türkiyənin PUA-ları, radioelektron mübarizə sistemləri, hava hücumundan müdafiə həlləri, zirehli texnikası və sursat texnologiyaları türk dünyasında artıq maraq doğurur. Qarşıdakı dövrdə Məkkə Paktının birbaşa genişlənməsindən əvvəl türk dünyası ilə bu ölkələr arasında müdafiə sənayesi sahəsində daha güclü şəbəkənin qurulması mənə daha real görünür.
– Məkkədə imzalanan bu saziş sanki Türkiyənin Yaxın Şərqdə və müsəlman coğrafiyasındakı yeni mövqeyini müəyyənləşdirdi. Ankaranın regiondakı mövqeyini necə görürsünüz?
– Məncə, Məkkə Paktı Türkiyənin son illərdə regionda həyata keçirdiyi siyasətin mühüm nəticəsidir. Türkiyənin Yaxın Şərqdəki mövqeyi onsuz da dəyişirdi. Məkkədə imzalanan saziş bu dəyişikliyi daha görünən etdi. Türkiyə artıq Yaxın Şərqdə yalnız hadisələri izləyən və ya böhran baş verdikdə reaksiya verən ölkə deyil. Ankara öz təhlükəsizlik əlaqələrini qurmağa və regional balanslarda söz sahibi olmağa çalışır. Burada çox mühüm məqam var. Mən Türkiyənin Qərbdən uzaqlaşdığını və ya NATO-dan ayrıldığını düşünmürəm. Türkiyə NATO-nun üzvü olaraq qalır. Eyni zamanda Böyük Britaniya, Avropa ölkələri, Körfəz ölkələri, Pakistan, Azərbaycan və türk dünyası ilə əlaqələrini inkişaf etdirir. Məncə, bunun adı ox dəyişməsi deyil. Bu, Türkiyənin eyni vaxtda bir neçə istiqamətdə hərəkət etmək imkanlarını artırmasıdır. Ankaranın qarşıdakı dövrdə ən mühüm üstünlüyü də məhz burada ortaya çıxır.
– Regionun atəş çənbərinə çevrildiyi, ərəb ölkələrinin milyardlarla dollarlıq silah alışına yönəldiyi bir dövrdə bu proseslər Türkiyə müdafiə sənayesi baxımından hansı mənzərəni yaradır?
– Türkiyənin müdafiə sənayesi baxımından qarşıda həqiqətən də çox böyük bazar var. Lakin məsələ yalnız daha çox silah satmaqdan ibarət deyil. Yaxın Şərq ölkələri artıq hazır silah almaqla kifayətlənmək istəmirlər. Onlar öz ölkələrində istehsal həyata keçirmək, texnologiya transferi əldə etmək və zamanla öz müdafiə sənayelərini formalaşdırmaq istəyirlər. Türkiyənin burada mühüm üstünlüyü var. Çünki Türkiyə artıq yalnız bir neçə məhsula sahib ölkə deyil. PUA-lardan raket sistemlərinə, radioelektron mübarizədən radar texnologiyalarına, dəniz platformalarından zirehli texnikaya qədər kifayət qədər geniş məhsul çeşidimiz var.
Xüsusilə hava hücumundan müdafiə sistemləri çox mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Son illərdə baş verən müharibələr PUA-ların, qanadlı və ballistik raketlərin döyüş meydanını necə dəyişdirdiyini göstərdi. Bu səbəbdən Körfəz ölkələri üçün hava hücumundan müdafiə artıq dəbdəbə deyil, birbaşa təhlükəsizlik ehtiyacıdır. Türkiyə üçün ikinci böyük istiqamət radioelektron mübarizə və PUA-lara qarşı sistemlərdir. Qarşıdakı müharibələrdə yalnız PUA istehsal edən deyil, düşmənin PUA-larını zərərsizləşdirə bilən ölkələr də önə çıxacaq. Digər istiqamət isə dəniz sistemləridir. Qırmızı dəniz, Fars körfəzi və Şərqi Aralıq dənizindəki proseslər dəniz təhlükəsizliyinin əhəmiyyətini artırır. Lakin mənim əsas diqqət çəkmək istədiyim məsələ birgə istehsaldır. Türkiyənin gələcək uğurunu yalnız neçə milyard dollarlıq silah satması ilə ölçmək olmaz. Səudiyyə Ərəbistanında, Pakistanda və ya başqa ölkədə istehsal müəssisələri qura, texnologiya tərəfdaşlığı yarada və birlikdə yeni sistemlər inkişaf etdirə biliriksə, məhz o zaman Türkiyə regional müdafiə sənayesi mərkəzinə çevrilməyə başlayacaq.
– Bütün bunların Türkiyə üçün riski yoxdurmu?
– Əlbəttə, var. Türkiyənin eyni vaxtda çoxsaylı regionlarda fəal olması özü ilə əlavə məsuliyyət də gətirir. Yaxın Şərqdə böhran baş verdikdə Türkiyənin artıq “bu, bizi maraqlandırmır” demək imkanı əvvəlki qədər geniş deyil. Məkkə Paktının əsl sınağı da burada başlayacaq. Bu gün hər kəs onun müdafiə xarakterli olduğunu deyir. Lakin sabah üzvlərdən biri ciddi hücuma məruz qaldıqda Türkiyənin necə davranacağı sazişin real çəkisini göstərəcək. Bu səbəbdən mən Məkkə Paktını indidən böyük hərbi ittifaq kimi deyil, Türkiyənin regional təhlükəsizlik siyasətində yeni bir qapının açılması kimi qiymətləndirirəm.
– Türkiyənin dünyada və regionda bu vacib saziş imzalandıqdan sonrakı rolunu necə xarakterizə edərdiniz?
– Məncə, Türkiyənin qarşısındakı mənzərə kifayət qədər aydındır. Ankara artıq Yaxın Şərqdə yalnız hadisələri izləyən ölkə olmaq istəmir. Təhlükəsizlik nizamının formalaşdırılmasında söz sahibi olmaq istəyir. Türkiyə, Səudiyyə Ərəbistanı və Pakistanın Məkkədə eyni müdafiə sazişinin altında bir araya gəlməsi bunun güclü göstəricisidir. Türkiyənin əlində üç mühüm üstünlük var: coğrafiyası, hərbi gücü və inkişaf edən müdafiə sənayesi. Bunlardan düzgün istifadə edə bilsə, Türkiyə Yaxın Şərqlə türk dünyası arasında mühüm təhlükəsizlik və texnologiya körpüsü yarada bilər. Lakin burada incə bir xətt var. Türkiyənin regional gücə çevrilməsi onun hər bir regional münaqişənin tərəfinə çevrilməsi demək olmamalıdır. Əksinə, Türkiyənin bundan sonrakı uğuru müəyyən qədər gücündən nə vaxt istifadə edib-etməyəcəyini bilməsindən asılı olacaq. Bu baxımdan Məkkə Paktına yalnız üç ölkənin imzaladığı müdafiə sazişi kimi yanaşmaq olmaz. Bu, Türkiyə üçün daha böyük geosiyasi transformasiyanın əlamətlərindən biridir. Əsl hekayə isə bundan sonra başlayacaq.
