Çinli ekspert Delu VanDemokrat.az-ın suallarını cavablandırıb."Azərbaycan regional inkişafın aparıcı qüvvəsidir"
Müsahibəni təqdim edirik:
- Cənab Vanq, siz postsovet məkanında baş verən proseslərdən yaxşı xəbərdarsınız. Rusiya ilə Ukrayna arasında müharibə şiddətlənir və yeni mərhələyə qədəm qoyur. Rusiyanın mövqeyi bütün cəbhələrdə zəifləməkdə davam edir. Ukrayna Silahlı Qüvvələri Rusiya ərazisinin dərinliklərinə zərbələr endirir. Ölkə əsas neft emalı zavodlarının zədələnməsi səbəbindən yanacaq böhranı ilə üzləşib. Sizcə, Kreml artıq Ukraynanı işğal etdiyinə görə peşman deyil?
- Çin hökuməti uzun müddətdir ki, Rusiya-Ukrayna münaqişəsi ilə bağlı dəqiq mövqe bildirib. Birincisi, əsas səbəbi Rusiya-Ukrayna münasibətləri çərçivəsindən kənarda axtarmaq lazımdır. 2022-ci il fevralın 23-də Çin Xarici İşlər Nazirliyinin sözçüsü Hua Çunyinq qeyd edib ki, ABŞ Rusiya ilə NATO-nun şərqə doğru genişlənməməsi haqqında sazişi pozub və beş dəfə strateji hücum silahları sistemləri quraşdırıb. İkincisi, Çin diplomatları dəfələrlə dövlət suverenliyinə və ərazi bütövlüyünə hörmətlə yanaşmağın zəruriliyini bildiriblər.
Xatırladım ki, 2025-ci ilin yayında Avropa İttifaqının xarici işlər üzrə ali nümayəndəsi Kaja Kallas ilə görüşdə xarici işlər naziri Vanq Yi Çinin Rusiyanı həqiqətən dəstəklədiyi təqdirdə münaqişənin çoxdan bitəcəyini bildirib. Çinin BMT-dəki nümayəndəsi də oxşar açıqlamalar verib. Digər fakt isə odur ki, Çinin Kiyevdəki səfiri bu günə kimi vəzifəsində qalır.
- Çin Rusiya ilə aktiv ticarətini davam etdirir. Çin təkcə 2026-cı ilin birinci yarısında Rusiyadan 27 milyard dollar dəyərində neft alıb. Qərb Rusiya iqtisadiyyatının Çin tərəfindən dəstəkləndiyinə inanır. Bu, Moskvanın hazırda Pekindən tamamilə asılı olması anlamına gəlirmi?
- Çinli ekspertlər Rusiya ilə münasibətlərə təkcə ikitərəfli müstəvidən baxmırlar. Bir sıra mühüm amillər onlara həmişə təsir edir. Məsələn, Çin və ABŞ, Çin və Aİ arasındakı münasibətlər. Lakin bu, Çinin diplomatik və akademik dairələrinin Çin-Rusiya münasibətlərini müsbət qiymətləndirməsinə mane olmur. Məsələn, Çin statistikası göstərir ki, 2025-ci ildə Rusiya ilə Çin arasında ticarət 2024-cü ilə nisbətən 6,9% azalaraq 228,1 milyard dollara çatacaq. Bununla belə, onlar yenə də nəticələri müsbət sözlərlə yekunlaşdırdılar: "İki ölkə arasında ticarət dövriyyəsi ardıcıl üç il ərzində 200 milyard dolları ötüb".
Çin və Rusiya arasında qaz ticarətinə gəldikdə, bunun hər şeydən əvvəl siyasi etimada və qarşılıqlı iqtisadi faydaya əsaslanan biznes olduğu çoxdan bəllidir. Bu məsələdə "siyasi iradə" iqtisadi mənfəətdən üstündür. Hər iki tərəf təmin etməlidir ki, biri digərindən asılı olmasın. Buna görə də Pekin və Moskva hələ 1997-ci ildə 20 ildən artıq davam edən "Sibirin Gücü 1" layihəsi üzrə danışıqlar apararkən Türkmənistanı və digər Mərkəzi Asiya ölkələrini birləşdirən Çin-Mərkəzi Asiya qaz kəməri artıq tikilib. Mərkəzi Asiya qaz ixracatçıları bu kəmərin xaricə enerji ixracının şaxələndirilməsi üçün əhəmiyyətini başa düşürlər. O, siyasi müdaxilə və şantajdan uzaq davamlı gəlir mənbəyi təmin edir.
Çin-Mərkəzi Asiya qaz kəməri 2009-cu ildə, Çin prezidenti Si Cinpinin 2013-cü ildə Astanada İpək Yolu İqtisadi Kəməri (sonralar Bir Kəmər - Bir Yol kimi tanınır) təşəbbüsünə başlamasından dörd il əvvəl istifadəyə verilib.
- Çin həmçinin Mərkəzi Asiyaya investisiyalarını artırır və Qərb bazarlarına yüklərin daşınması üçün əlavə marşrut təmin edəcək Cənubi Qafqaz vasitəsilə orta dəhlizin yaradılmasını dəstəkləyir. Siz bir neçə dəfə regionumuza səfər etmisiniz, hətta Qarabağa və Şərqi Zəngəzura da səfər etmisiniz ki, bu dəhlizdən növbəti nəqliyyat dəhlizi olan Zəngəzur dəhlizi keçəcək. Bu barədə nə deyə bilərsiniz? ABŞ-ın bu marşruta nəzarəti (TRIPP) Çin üçün hər hansı risk yaradırmı?
- Demək olar ki, enerji layihəsi əsasən Mərkəzi Asiya elitasının Çin rəhbərliyinin geosiyasi deyil, geoiqtisadi mülahizələrə diqqət yetirdiyinə inanması üçün siyasi zəmin yaratdı. Türkmənistan uzun müddət Çinin regional əlaqəni gücləndirmək təşəbbüsü ilə bağlı ehtiyatlı və sayıq qaldı. Dönüş nöqtəsi 2019-cu ildə Avazada birinci Xəzər İqtisadi Forumunun keçirildiyi vaxt oldu. Mən özüm də forumda iştirak etdim və Prezident Qurbanqulu Berdiməhəmmədovun ölkəsinin regional inteqrasiyaya, xüsusilə enerji, nəqliyyat və logistika sahələrində inteqrasiyaya qoşulmağa hazır olduğunu açıq şəkildə bəyan etdiyini eşitdim. Hələlik çinli ekspertlər tranzit marşrutunun adından asılı olmayaraq Zəngəzur dəhlizinə təmkinlə yanaşırlar.
Birincisi, Çin Cənubi Qafqaz regionunun dinc inkişafını müdafiə etməyə borcludur. Qlobal güclər arasında Çin Qarabağ münaqişəsində balanslı mövqe tutmuş nadir ölkə olaraq qalır. İndi Azərbaycan və Ermənistan sülh əldə etdikdən sonra regionda yeni mübahisələr və münaqişələr törədən istənilən ölkə məsuliyyətsiz və vicdansız olardı. Onlar təkcə iki ölkənin xalqlarının deyil, bütün beynəlxalq ictimaiyyətin düşməninə çevriləcəkdilər.
İkincisi, Çinlə Azərbaycan arasında münasibətlər yeni dövrə qədəm qoyub. Prezident İlham Əliyevin Pekinə səfəri zamanı "Azərbaycan Respublikası ilə Çin Xalq Respublikası arasında Hərtərəfli Strateji Tərəfdaşlığın yaradılması haqqında Birgə Bəyanat" imzalanıb. Qarşılıqlı etimad və qarşılıqlı siyasi dəstək olmasaydı, liderlərimiz belə mühüm ikitərəfli sənədi imzalamazdılar. Bu o deməkdir ki, Çin də Azərbaycanın köklü maraqlarına cavab verən və Prezident Əliyevin qərarlarına uyğun olaraq həyata keçiriləcək layihələri dəstəkləyir. Bundan başqa, Zəngəzur dəhlizi layihəsi regionun bütün ölkələrinə və regional inteqrasiyaya qoşulmaq istəyənlərə fayda verəcək.
Üçüncüsü, mənim başa düşdüyüm kimi, dəhliz Amerika prezidentinin adını daşısa belə, layihədə həlledici rolu region ölkələri – Azərbaycan və Ermənistan oynayacaq. Lakin ola bilsin ki, bəzi ölkələrdə media və publisistlər təxribat xarakterli məlumatlar yaysınlar. Əgər ABŞ marşruta tam nəzarəti ələ keçirsə, Cənubi Qafqaz ölkələri riskləri Çin və ya Rusiyadan daha çox qiymətləndirəcək.
Əminəm ki, Azərbaycan tranzit dəhlizinin tikintisində bütün maraqlı tərəflərin maraqlarını nəzərə alacaq. Aydındır ki, orta dəhliz Çinlə Avropanı birləşdirəcək. Əgər Çin bunu ciddi risk hesab edirsə, o zaman onu niyə dəstəkləyir? Şəxsən mənim başa düşdüyüm kimi, unikal tarixi fürsətdən istifadə etmək və onilliklər ərzində sızlayan problemi həll etmək bacarığını artıq nümayiş etdirmiş Azərbaycan lideri həm də ölkəsinin inkişafı ilə bağlı həlledici qərarlar qəbul etməyə qadir olacaqdır.
- Prezident İlham Əliyevin Pekinə sonuncu səfəri zamanı ölkələrimiz arasında strateji tərəfdaşlıq sazişi imzalanıb. Bu müqavilə haqqında nə deyə bilərsiniz? Avrasiyadakı geosiyasi və geoiqtisadi proseslərə necə təsir edəcək?
- İndi həm Çin, həm də Azərbaycan tərəfi Çin sədri Si Cinpinin Bakıya cavab səfərini gözləyir. Şəxsən mən inanıram ki, qarşıdakı səfərdə İrəvana paralel səfər də olacaq. Ona görə də səfər Bakı ilə İrəvanın ikitərəfli münasibətlərdə və dövlətlərarası layihələrin həyata keçirilməsində yeni irəliləyişlərə nail olduğu vaxtda baş tutacaq. Mənim proqnozum Çinin ardıcıl xarici siyasət məntiqinə əsaslanır: başqa ölkələrin daxili işlərinə qarışmamaq və qaynar nöqtələrdə balanslı mövqe tutmaq.
Aydındır ki, Cənubi Qafqazdakı vəziyyət artıq alovlanma nöqtəsi deyil, gələcək inkişafın katalizatorudur. Azərbaycan regional inkişafın aparıcı qüvvəsidir. Çoxqütblü dünya yarandıqca güclər Azərbaycana və onun yaşadığı regiona diqqəti artırmalıdır. Region ölkələri ilə münasibətləri inkişaf etdirmək üçün stereotiplərdən imtina edilməli və yeni siyasətlər hazırlanmalıdır.
