"Türkiyə ilə Azərbaycan arasındakı münasibətləri qiymətləndirərkən məsələyə yalnız cari siyasi hadisələr prizmasından yanaşmaq düzgün deyil. Çünki bu münasibətlər iki ölkə arasındakı klassik diplomatik əlaqələrdən daha geniş məna daşıyır. Bu, tarixi və ictimai əsaslara söykənən xüsusi münasibətlərdir. Ortaq dil, mədəniyyət, tarix, ənənələr və xalqlar arasındakı yaxınlıq bu əlaqələrin ən mühüm dayaqlarını təşkil edir. Buna görə də Türkiyə ilə Azərbaycan arasında baş verən hadisələr təkcə Ankara və Bakıda deyil, hər iki ölkənin ictimaiyyətində də yaxından izlənilir.
Uzun illərdir istifadə olunan "İki dövlət, bir millət" ifadəsi əslində bu münasibətlərin mahiyyətini izah edir. Lakin dövlətlərarası əlaqələrdə emosional bağlarla yanaşı, milli maraqlar, təhlükəsizlik qayğıları, iqtisadi gözləntilər və beynəlxalq proseslər də həlledici rol oynayır. Düşünürəm ki, bu gün baş verənləri məhz bu çərçivədə qiymətləndirmək lazımdır".
Bu fikirləri Demokrat.az-a açıqlamasında türk siyasi analitiki və yazıçısı Eylem Okumuş deyib.
Onun sözlərinə görə, Azərbaycan-Türkiyə münasibətləri tarixən ortaq problemlər və birgə mübarizə zəminində daha da möhkəmlənib:
"Azərbaycan müstəqillik əldə etdikdən sonra Türkiyə bu ölkə ilə əlaqələrini inkişaf etdirən və Azərbaycanın beynəlxalq aləmdə tanınmasını dəstəkləyən ilk ölkələrdən biri olub. Xüsusilə Qarabağ məsələsi uzun illər hər iki ölkənin xarici siyasət gündəmində ortaq həssaslıq kimi yer alıb. 2020-ci ildə baş verən İkinci Qarabağ müharibəsi isə münasibətlər baxımından mühüm dönüş nöqtəsi oldu. Türkiyənin Azərbaycana göstərdiyi siyasi, diplomatik və hərbi dəstək iki ölkə arasındakı strateji tərəfdaşlığı daha da görünən etdi. Həmin dövrdə xalqlar arasındakı həmrəylik də olduqca güclü idi. Türkiyədə Azərbaycana ictimai dəstək çox aydın şəkildə hiss olunurdu. Azərbaycanda da Türkiyənin dəstəyi böyük rəğbətlə qarşılandı.
2021-ci ildə imzalanan Şuşa Bəyannaməsi ilə münasibətlərin müttəfiqlik səviyyəsinə yüksəldilməsi bu yaxınlığın institusional çərçivəyə salınması baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyırdı. Beləliklə, əvvəlki dövrdə iki ölkənin ortaq məqsədləri və qarşılıqlı ehtiyacları münasibətlərin əsas müəyyənediciləri idi. Lakin bu gün fərqli bir dövrə qədəm qoymuşuq. Qarabağ məsələsində baş verən hadisələrdən sonra Azərbaycanın regional mövqeyi dəyişib. Azərbaycan artıq yalnız Türkiyənin dəstəyinə ehtiyac duyan ölkə kimi qiymətləndirilə bilməz. Enerji resursları, iqtisadi potensialı, hərbi gücü və beynəlxalq əlaqələri baxımından ölkəmiz öz regionunda daha fəal aktora çevrilib. Bu inkişaf təbii olaraq Azərbaycanın xarici siyasət yanaşmasına da təsir göstərib.
Məncə, hazırkı fərqliliyin əsas səbəblərindən biri də budur. Azərbaycan öz milli maraqlarını və suverenlik prinsipini əsas götürən daha müstəqil xarici siyasət yürütmək istəyir. Türkiyənin də regional və qlobal miqyasda öz prioritetləri var. İki ölkənin maraqları bir çox sahədə üst-üstə düşsə də, onların bütün məsələlərdə tamamilə eyni siyasəti yürütməsini gözləmək real deyil. Xüsusilə son dövrlərdə ictimaiyyətə məlum olan bəzi hadisələr bu fərqləri daha aydın göstərib.
Bunların başında Azərbaycanın İsraillə münasibətləri gəlir. Türkiyə, xüsusilə Qəzzada baş verən hadisələr fonunda İsrailə qarşı çox sərt siyasi və diplomatik mövqe nümayiş etdirir. Azərbaycan isə İsraillə uzun illərdir davam edən enerji, müdafiə və təhlükəsizlik əlaqələrini qoruyub saxlayır. Bu vəziyyət iki ölkənin xarici siyasət prioritetləri arasında mühüm fərq yaradır.
Burada Azərbaycanın İsraillə münasibətlərini yalnız bugünkü hadisələr əsasında qiymətləndirmək düzgün olmazdı. Bakı rəhbərliyi üçün bu əlaqələrin enerji təhlükəsizliyi, müdafiə sənayesi və regional tarazlıqlarla bağlı tarixi tərəfi də mövcuddur. Türkiyənin Fələstin məsələsinə yanaşması isə öz tarixi, siyasi və ictimai həssaslıqları çərçivəsində formalaşır. Deməli, iki ölkənin bu məsələdə fərqli qiymətləndirmələrə malik olması xarici siyasət seçimlərinin hər zaman eyni olmaya biləcəyini göstərir.
Digər mühüm məsələ Türkiyənin Ermənistanla münasibətləri normallaşdırmaq cəhdləridir. Ankara Ermənistanla əlaqələrin inkişaf etdirilməsini və sərhədlərin açılmasını regional sabitlik baxımından vacib hesab edir. Lakin bu prosesin Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərindəki inkişaflardan müstəqil şəkildə aparılması mümkün deyil. Türkiyə Azərbaycanın təhlükəsizlik qayğılarını və regiondakı həssaslıqları nəzərə almalıdır. Azərbaycan üçün də Ermənistanla aparılan danışıqlar ərazi bütövlüyü, suverenlik və regional nəqliyyat əlaqələri kimi son dərəcə mühüm məsələləri əhatə edir.
Bu səbəbdən Ankara ilə Bakı arasında zaman-zaman yanaşma fərqlərinin ortaya çıxması təəccüblü deyil. Əsas məsələ bu fərqlərin iki ölkə arasında etimadsızlığa çevrilməsinin qarşısını almaqdır. Son həftələrdə baş verən hadisələr də münasibətlərdəki həssaslığı ortaya qoydu. Xüsusilə Azərbaycandakı məktəblərlə bağlı qaydalar məsələsində Türkiyədən səsləndirilən tənqidlər Bakıda daxili işlərə müdaxilə müzakirələrinə səbəb oldu. Azərbaycan rəhbərliyi ölkənin daxili məsələləri ilə bağlı kənardan verilən qiymətləndirmələrə qarşı suverenlik prinsipini ön plana çəkdi.
Tək bir hadisədən çıxış edərək iki ölkə arasında qəti siyasi qopuşun baş verdiyini söyləmək düzgün olmaz. Lakin bütün bu hadisələr birlikdə qiymətləndirildikdə münasibətlərdə müəyyən həssaslığın mövcud olduğu görünür.
Mənim xüsusilə diqqət yetirdiyim məsələ iki ölkə arasındakı münasibətlərin ictimai müzakirələrə həddindən artıq açıq olmasıdır. Sosial media bu gün Türkiyə və Azərbaycan cəmiyyətlərini əvvəlkindən daha çox yaxınlaşdırır. Lakin eyni zamanda yanlış anlaşılmaların, sərt açıqlamaların və qarşılıqlı reaksiyaların çox sürətlə yayılmasına da səbəb olur. Bəzən iki ölkənin rəsmi qurumlarının diplomatik yollarla həll edə biləcəyi məsələ sosial mediada böyüyərək daha geniş siyasi müzakirəyə çevrilir.
Bu baxımdan hər iki ölkənin siyasətçilərinin, media qurumlarının və ictimaiyyətinin üzərinə mühüm məsuliyyət düşür. Türkiyədə Azərbaycanın suverenliyinə və öz daxili siyasi qərarlarını vermək hüququna hörmət edilməli olduğu kimi, Azərbaycanda da Türkiyənin tarixi həssaslıqları və ictimai duyarlılıqları düzgün anlaşılmalıdır. Tənqid, əlbəttə ki, ola bilər. Lakin bu tənqidin qarşılıqlı hörmət çərçivəsində aparılması böyük əhəmiyyət daşıyır. Məncə, məsələyə yalnız cari siyasi müzakirələr çərçivəsində yanaşmaq natamam qiymətləndirmə olardı. Daha geniş regional və beynəlxalq perspektivdən baxmaq lazımdır. Xüsusilə Cənubi Qafqazda son illərdə mühüm güc balansında dəyişikliklər baş verir. Azərbaycan, Ermənistan, Gürcüstan, Rusiya, İran və Türkiyənin regional siyasətləri bir-birinə birbaşa təsir göstərir. Bununla yanaşı, Avropa İttifaqı və ABŞ-ın da regiona marağı artıb. Azərbaycanın malik olduğu enerji resursları və Xəzər dənizi üzərindən inkişaf edən nəqliyyat əlaqələri ölkəni beynəlxalq aktorlar üçün mühüm mövqeyə gətirir. Türkiyə isə coğrafi mövqeyi etibarilə Qafqazı Avropaya birləşdirən əsas ölkələrdən biridir. Buna görə də iki ölkənin tərəfdaşlığı yalnız ikitərəfli münasibətlər baxımından deyil, Avrasiyadakı iqtisadi və siyasi tarazlıqlar baxımından da əhəmiyyətlidir.
Xüsusilə Orta Dəhliz bu baxımdan diqqətəlayiqdir. Çindən başlayaraq Mərkəzi Asiya, Xəzər dənizi, Azərbaycan, Gürcüstan və Türkiyə üzərindən Avropaya uzanan bu nəqliyyat xətti qarşıdakı dövrdə iki ölkənin strateji əməkdaşlığının ən mühüm istiqamətlərindən biri olaraq qalacaq. Burada Türkiyə ilə Azərbaycanın bir-birinə olan ehtiyacını da nəzərə almaq lazımdır. Azərbaycanın Qərb bazarlarına çıxışında Türkiyə mühüm tranzit ölkədir. Türkiyə üçün isə Azərbaycan Mərkəzi Asiya və Xəzər hövzəsi ilə əlaqələrin inkişaf etdirilməsində strateji tərəfdaşdır. Deməli, bəzi fikir ayrılıqlarının yaşanması iqtisadi və geosiyasi reallıqları aradan qaldırmır. Əlbəttə, münasibətlərdə yaranan problemlərin iqtisadi əməkdaşlığa təsir göstərməsi ehtimalı hər zaman mövcuddur. Lakin hazırkı mərhələdə iki ölkə arasındakı iqtisadi və enerji tərəfdaşlığının güclü təməllərini qoruduğunu görürük. Xüsusilə Bakı-Tbilisi-Ceyhan Neft Boru Kəməri, TANAP və Cənub Qaz Dəhlizi kimi layihələr Türkiyə-Azərbaycan münasibətlərinin uzunmüddətli strateji xarakterini ortaya qoyur. Bunlar yalnız iki ölkənin enerji ticarətinə aid layihələr deyil, eyni zamanda Avropanın enerji təhlükəsizliyi baxımından əhəmiyyətli investisiyalardır.
2026-cı ilin sentyabrında Bakıda keçirilən Beşinci Azərbaycan-Türkiyə Enerji Forumu da bu əməkdaşlığın davam etdiyini göstərir. Forumda təbii qaz və neftlə yanaşı, elektrik bağlantıları, bərpaolunan enerji və yaşıl enerji dəhlizləri məsələləri müzakirə olunub. Xüsusilə Azərbaycan, Gürcüstan, Türkiyə və Bolqarıstan arasında yaradılması planlaşdırılan elektrik bağlantıları gələcək üçün mühüm layihələr sırasındadır.
Buradan belə nəticəyə gəlmək olar ki, iki ölkə arasındakı siyasi münasibətlərdə yaşanan problemlər enerji və ticarət sahəsində əməkdaşlığın əhəmiyyətini daha da artırır. Çünki bu layihələr uzunmüddətli müqavilələrə, investisiyalara və qarşılıqlı iqtisadi maraqlara əsaslanır. Lakin diplomatik münasibətlərdəki gərginliyin uzun müddət davam etməsi yeni investisiyaların, birgə layihələrin və regional təşəbbüslərin ləngiməsi ehtimalını da istisna etmir. Buna görə də siyasi dialoqla iqtisadi əməkdaşlığın bir-birindən ayrılmaması vacibdir. Mən münasibətlərin gələcəyini qiymətləndirərkən qısamüddətli siyasi müzakirələrdən daha çox, iki ölkənin uzunmüddətli maraqlarına diqqət yetirilməli olduğunu düşünürəm.
Türkiyə ilə Azərbaycanın coğrafi mövqeləri, iqtisadi əlaqələri, təhlükəsizlik ehtiyacları və ortaq regional məqsədləri bir-birini tamamlayır. İki ölkənin bir-birindən tamamilə müstəqil hərəkət etməsi və ya uzunmüddətli siyasi məsafə yaratması asan deyil. Üstəlik, bu münasibətlərin yalnız dövlət rəhbərləri arasında deyil, xalqlar arasında da güclü dayaqları var. Burada xüsusilə gənc nəslə diqqət çəkmək istəyirəm. Türkiyə ilə Azərbaycan arasındakı qardaşlıq münasibətlərinin gələcək nəsillərə ötürülməsi yalnız siyasi şüarlarla mümkün deyil. Təhsil, mədəniyyət, universitetlərarası əməkdaşlıq, birgə media layihələri, turizm və iqtisadi əlaqələr də bu bağların güclənməsində mühüm rol oynayır.
Məncə, bundan sonrakı mərhələdə iki ölkənin etməli olduğu əsas iş münasibətləri daha institusional və davamlı müstəviyə çıxarmaqdır. Dövlət başçıları arasındakı şəxsi yaxınlıq, əlbəttə, vacibdir. Lakin münasibətlər yalnız liderlər arasındakı uyğunluqdan asılı qalmamalıdır. Xarici işlər nazirlikləri, parlamentlər, iqtisadi qurumlar, universitetlər və vətəndaş cəmiyyəti təşkilatları arasındakı mexanizmlərin daha səmərəli işləməsi vacibdir. Həmçinin iki ölkə arasında zaman-zaman ortaya çıxan problemlərin birbaşa diplomatik kanallar vasitəsilə həll edilməsi daha məqsədəuyğundur.
Türkiyə və Azərbaycanın regional məsələlərdə birgə hərəkət edə bilməsi yalnız iki ölkənin deyil, daha geniş mənada Türk dünyasının gələcəyi baxımından da əhəmiyyətlidir. Türk Dövlətləri Təşkilatının inkişafı, Mərkəzi Asiya ilə iqtisadi və siyasi əlaqələrin gücləndirilməsi, enerji və nəqliyyat dəhlizlərinin şaxələndirilməsi kimi məsələlərdə Türkiyə ilə Azərbaycanın əməkdaşlığı həlledici rol oynamaqda davam edəcək. Türkiyə ilə Azərbaycan arasındakı qardaşlıq münasibətlərini gündəlik siyasi müzakirələrin fövqündə qiymətləndirmək lazımdır. İki ölkə arasında zaman-zaman fikir ayrılıqları yaşana bilər. Türkiyənin hər bir siyasəti Azərbaycan tərəfindən, Azərbaycanın hər bir qərarı isə Türkiyə tərəfindən eyni şəkildə qarşılanmaya bilər. Bu, müstəqil dövlətlər arasındakı münasibətlərin təbii nəticəsidir. Lakin əsas məsələ fərqliliklərin ortaq keçmişə və qarşılıqlı etimada xələl gətirəcək səviyyəyə çatdırılmamasıdır. Mən qardaşlığı yalnız hər şeyin qaydasında olduğu dövrlərdə səsləndirilən anlayış kimi qəbul etmirəm. Əsl qardaşlıq problemlər ortaya çıxdığı zaman da bir-birini anlamağa çalışmaq, qarşılıqlı həssaslıqları nəzərə almaq və ortaq gələcəyi qoruya bilməkdir.
Türkiyənin Azərbaycanın müstəqilliyinə və suverenliyinə hörmət etməsi nə qədər vacibdirsə, Azərbaycanın da Türkiyənin regional həssaslıqlarını və təhlükəsizlik qayğılarını anlaması bir o qədər əhəmiyyətlidir. Münasibətlər birtərəfli gözləntilər üzərində deyil, qarşılıqlı hörmət və bərabərlik prinsipləri əsasında qurulmalıdır.
Nəticə etibarilə, bu gün Türkiyə-Azərbaycan münasibətlərində keçmişlə müqayisədə daha mürəkkəb və zaman-zaman daha həssas bir dövr yaşandığını söyləmək olar. Lakin mən bu prosesi tarixi qardaşlığın sona çatması kimi qiymətləndirmirəm. Daha çox iki ölkənin dəyişən regional şəraitdə öz prioritetlərini yenidən müəyyənləşdirdiyi və münasibətlərinin yeni sınaqlardan keçdiyi bir mərhələ kimi görürəm. Unutmamaq lazımdır ki, Türkiyə ilə Azərbaycanın tərəfdaşlığı yalnız keçmişdən gələn miras deyil, eyni zamanda gələcəyə yönəlmiş mühüm strateji imkandır. Bu imkanın qorunması hər iki ölkənin siyasi məsuliyyətlə hərəkət etməsindən asılıdır. Mənim arzum Ankara ilə Bakı arasındakı bütün məsələlərin qarşılıqlı dialoq yolu ilə həll olunması və iki ölkənin yalnız keçmişdəki uğurları ilə deyil, gələcəkdə birlikdə həyata keçirəcəkləri layihələrlə də xatırlanmasıdır. Çünki Türkiyə ilə Azərbaycanın güclü münasibətləri yalnız iki ölkə üçün deyil, Türk dünyasının inteqrasiyası və Cənubi Qafqazda davamlı sabitliyin təmin olunması baxımından da böyük əhəmiyyət daşıyır".
