Bir çox insan bu barədə düşünür və sadə bir eksperiment etməyə qərar verir: artıq ilk yazan, zəng edən və ya görüş planlayan olmurlar – sadəcə gözləyirlər. Günlər həftələrə çevrildikcə bu sükut hər hansı mübahisədən daha ağır səslənə bilər. Psixoloqlar bildirirlər ki, yaş artdıqca bu “səssiz sönmə” daha ağrılı hiss olunur, çünki təhsil, iş və gündəlik sosial strukturlar tədricən yox olur.
Demokrat.az xəbər verir ki, bu barədə “Econews” yazır.
ABŞ-ın Milli Elmlər, Mühəndislik və Tibb Akademiyalarının hesabatına görə, 65 yaşdan yuxarı insanların təxminən 24%-i sosial izolasiya vəziyyətindədir, 60 yaşdan yuxarıların 43%-i isə özünü tənha hiss etdiyini bildirir. Halbuki tənhalıq tək qalmaqla eyni deyil.
Tənhalıq – insanın istədiyi münasibətlərlə real münasibətləri arasındakı hiss olunan boşluqdur.
Heç kimin adını qoymadığı dostluq itkisi
Bu, nadir hallarda “yas” kimi qəbul edilən bir itki formasıdır. Adətən nə mübahisə olur, nə son zəng, nə də aydın bir son. Sadəcə bir gün anlayırsan ki, dostluq yalnız sən onu irəli apardıqda mövcuddur.
Məhz buna görə bu vəziyyət çox izolyasiyaedici ola bilər. Münasibət səssiz şəkildə bitəndə ətrafdakılar çox vaxt heç nə baş verdiyini hiss etmir. Ortada ümumi bir “hekayə” olmadığından bu barədə danışmaq da çətinləşir.
Tədqiqatçılar Aaron Oqltiri və Rebekka Adams göstərirlər ki, yetkinlik dövründə dostluq araşdırmaları çox vaxt müsbət tərəflərə – dəstək və ünsiyyətə fokuslanır, daha çətin aspektlər isə az öyrənilir.
Bu boşluq əhəmiyyətlidir, çünki balanssızlıq və məyusluq da dostluğun real hissələridir, xüsusilə həyat daraldıqca.
“Ədalətli mübadilə” psixologiyası
Burada əsas ideya “ədalət nəzəriyyəsi”dir. Bu yanaşma ilk dəfə C. Steysi Adams tərəfindən irəli sürülüb, daha sonra Eleyn Hatfild kimi tədqiqatçılar tərəfindən yaxın münasibətlərə tətbiq olunub.
Sadə dillə desək, insanlar münasibətdə “vermək” və “almaq” prosesinin zamanla balanslı olmasını istəyirlər. Dostluqda “vermək” çox vaxt görünməz davranışlardan ibarətdir: ad günlərini xatırlamaq, çətin həftədən sonra hal-əhval tutmaq, köç zamanı kömək etmək və ya sadəcə “gəlin qəhvə içək” deyə ilk təşəbbüsü göstərmək.
Bu işi daim yalnız bir insan görürsə, dostluq emosional bağdan çox vəzifəyə bənzəməyə başlayır.
Dostluq münasibətləri həm də çox kövrəkdir, çünki onları bir yerdə saxlayan rəsmi struktur yoxdur. Buna görə də səylər birtərəfli olduqda əlaqə tədricən zəifləyir və yox ola bilər.
Birtərəfli dostluq nə qədər yayğındır
Ən maraqlı məqam budur ki, bu vəziyyət kifayət qədər normaldır. “PLOS ONE” jurnalında Massaçusets Texnologiya İnstitutundan Abdullah Almaatukun rəhbərlik etdiyi araşdırmada müxtəlif sosial şəbəkələr təhlil edilib.
Məlum olub ki, əlaqələrin yalnız təxminən yarısı qarşılıqlıdır. Bir nümunədə dostluq əlaqələrinin 53%-i qarşılıqlı olub – yəni hər iki şəxs bir-birini dost kimi qəbul edib.
Birtərəfli dostluq isə fərqli işləyir: bir tərəf münasibəti yaxın hesab edir, digəri isə onu daha qeyri-rəsmi görür. Bu, xüsusilə ağrılı hisslər yaradır.
Lakin nəticələri sərtləşdirməzdən əvvəl nəzərə almaq lazımdır ki, bu tədqiqatlar əsasən tələbələr və xüsusi icmalar üzərində aparılıb, dostluq isə həyat mərhələlərinə görə dəyişir.
Yaş artdıqca niyə daha çox ağrıdır?
Gənclikdə dostluq əsasən yaxınlıq və gündəlik təmasla inkişaf edir: eyni dərslər, iş, idman və ya təsadüfi görüşlər sayəsində. Hətta biri daha çox səy göstərsə belə, bu əlaqə davam edə bilər.
Sonradan bu dayaq nöqtələri azalır: təqaüd, ailə qayğıları, sağlamlıq problemləri və köçlər təsadüfi görüşləri çətinləşdirir. Dostluq qalırsa, bu artıq şüurlu seçim hesabına olur.
Laura Karstensenin sosial-emosional selektivlik nəzəriyyəsinə görə, insanlar vaxtın məhdud olduğunu hiss etdikdə daha çox emosional baxımdan dəyərli münasibətləri seçirlər.
Bu isə daha az, amma daha dərin dostluqlar deməkdir. Eyni zamanda, hətta birtərəfli bir dostluğun itkisi belə daha ağır hiss olunur.
Tənhalıqdan qoruyan əsas amil
Bir çox araşdırmanın ortaq nəticəsi budur ki, dostluğun keyfiyyəti saydan daha önəmlidir. 2023-cü ildə Kristos Pezirkianidisin rəhbərlik etdiyi sistematik icmal 38 tədqiqatı analiz edib.
Nəticələr göstərib ki, yetkinlik dövründə dostluq birbaşa daha yaxşı psixoloji vəziyyətlə bağlıdır. Ən güclü faktorlar dəstək, ünsiyyət və münasibəti qorumaq üçün göstərilən davamlı səylərdir.
Harvard Universitetindən psixiatr Robert Valdinger isə tənhalığı belə ümumiləşdirib: “Tənhalıq öldürür. Onun təsiri siqaret və ya alkoqol qədər dağıdıcıdır.”
Bütün bunların real həyatda mənası budur: telefon səssiz qalanda və bunu şəxsi qəbul etmək istəyəndə, əsl məsələ ətrafda neçə insanın olmasından çox, hansı münasibətlərin qarşılıqlı qayğı üzərində qurulmasıdır.
Jalə Demokrat.az
