Qadın və kişilərin cəmiyyətdəki rollarının dəyişməsi müasir dövrdə sosial münasibətlərin əsas müzakirə mövzularından birinə çevrilib. Xüsusilə köhnə adət-ənənələrin güclü olduğu mühitlərdə bu dəyişikliklər bəzən narazılıq və müxtəlif çətinliklərlə qarşılanır. Yeni sosial qaydaların ənənəvi həyat tərzinə uyğunlaşması isə cəmiyyətin inkişaf dinamikasını müəyyən edən əsas amillərdən biri kimi necə qiymətləndirilir?
Məsələ ilə bağlı psixoloq Elnur Rüstəmov Demokrat.az-a bildirib ki, qadın və kişilərin cəmiyyətdəki rollarının dəyişməsi müasir dövrün ən mühüm sosial proseslərindən biridir:
"Tarix boyu bir çox cəmiyyətlərdə ailədaxili və ictimai rollar daha çox ənənələrə əsaslanaraq müəyyənləşdirilib. Kişi əsas təminatçı, qadın isə əsasən ev və uşaqlarla bağlı məsuliyyət daşıyan tərəf kimi qəbul olunub. Lakin təhsil imkanlarının genişlənməsi, iqtisadi münasibətlərin dəyişməsi, texnologiyanın inkişafı və qloballaşma nəticəsində bu rollarda müəyyən transformasiyalar baş verir.
Köhnə adət-ənənələrə malik mühitlərdə bu dəyişikliklər bəzən narahatlıq və müqavimətlə qarşılanır. Bunun əsas səbəbi insanların uzun illər ərzində formalaşmış davranış və dəyər sistemlərini təhlükə altında hiss etmələridir. İnsan psixologiyası sabitliyə meyllidir. İnsanlar tanıdıqları və öyrəşdikləri sosial qaydaları daha təhlükəsiz hesab edirlər. Yeni yanaşmalar ortaya çıxdıqda isə bəzi insanlar bunu öz kimliklərinə, ailə modelinə və ya sosial statuslarına təhdid kimi qavraya bilirlər. Belə mühitlərdə ən çox müşahidə olunan çətinliklərdən biri nəsillərarası fikir ayrılığıdır".
Psixoloq deyib ki, gənc nəsil daha çevik və müasir yanaşmaları qəbul etdiyi halda, yaşlı nəsil ənənəvi dəyərlərin qorunmasını vacib hesab edə bilir:
"Bu fərqlər ailədaxili münasibətlərdə, evlilik qərarlarında, peşə seçimində və uşaqların tərbiyəsində müxtəlif fikir ayrılıqlarına səbəb olur. Digər mühüm məqam rol gözləntiləri ilə bağlıdır. Məsələn, işləyən və karyera quran qadınlar bəzi hallarda həm peşəkar fəaliyyət, həm də ailə məsuliyyətləri arasında balans yaratmaqda çətinliklə üzləşirlər. Eyni zamanda, uşaqların tərbiyəsində və ailə həyatında daha fəal iştirak edən kişilər də bəzən stereotiplərlə qarşılaşa bilirlər. Bu isə psixoloji təzyiq, günahkarlıq hissi və sosial qiymətləndirilmə qorxusu yarada bilər.
Lakin dəyişən rolları yalnız problem kimi qiymətləndirmək düzgün olmazdı. Əslində, sağlam cəmiyyətlər ənənə ilə yeniliyi qarşıdurma şəklində deyil, qarşılıqlı tamamlanma formasında inkişaf etdirirlər.
Ənənələrin əsas məqsədi ailəni, hörməti, məsuliyyəti və sosial həmrəyliyi qorumaqdırsa, müasir yanaşmalar da insanın potensialını daha sərbəst şəkildə reallaşdırmasına imkan yaradır. Bu iki istiqamət bir-birini istisna etmir. Yeni qaydaların ənənəvi həyat tərzinə uyğunlaşması üçün qarşılıqlı anlayış və dialoq mühüm rol oynayır. İnsanlar dəyişiklikləri zorla qəbul etdirməyə çalışdıqda müqavimət artır. Lakin dəyişikliklərin mahiyyəti, məqsədi və faydaları izah olunduqda adaptasiya prosesi daha asan gedir.
Xüsusilə ailə daxilində açıq ünsiyyət, qarşılıqlı hörmət və ortaq qərarvermə bu keçidi daha sağlam şəkildə təmin edir. Psixoloji baxımdan ən uğurlu model rolların sərt şəkildə bölüşdürüldüyü deyil, ailənin ehtiyaclarına, tərəflərin bacarıqlarına və imkanlarına uyğun şəkildə formalaşdırıldığı modeldir. Araşdırmalar göstərir ki, qarşılıqlı dəstək, əməkdaşlıq və emosional yaxınlıq olan ailələrdə həm ailə məmnuniyyəti, həm də psixoloji rifah daha yüksək olur. Ona görə də, qadın və kişi rollarında baş verən dəyişikliklər cəmiyyətin inkişafının təbii tərkib hissəsidir. Əsas məsələ dəyişikliklərin ailə dəyərlərini zəiflətməsi deyil, əksinə, qarşılıqlı hörmət, məsuliyyət və əməkdaşlıq prinsipləri əsasında daha sağlam münasibətlər formalaşdırmasına xidmət etməsidir. Cəmiyyət ənənələrini qorumaqla yanaşı, zamanın tələblərinə uyğunlaşa bildikdə həm sosial sabitlik, həm də insan potensialının inkişafı üçün daha əlverişli mühit yaranır", - deyə o qeyd edib.
Əfsanə Kamal Demokrat.az
