İnsanlararası münasibətlərdə manipulyasiya halları bəzən açıq şəkildə deyil, dolayı davranışlar və psixoloji təsir vasitəsilə özünü göstərir. Belə şəxslər qarşı tərəfdə günahkarlıq hissi yaratmaq, onun qərarlarına təsir etmək və öz istəklərini qəbul etdirmək üçün müxtəlif üsullardan istifadə edə bilirlər.
İnsan münasibətlərində manipulyasiyanın əsas əlamətləri hansılardır? İnsan qarşı tərəfin onu manipulyasiya etdiyini necə müəyyən edə və bu cür təsirlərdən özünü necə qoruya bilər?
Psixologiya Elmi-Tədqiqat İnstitutunun sədri, psixoloq Elnur Rüstəmov Demokrat.az-a açıqlamasında deyib ki, manipulyasiya insanın hisslərinə, bağlılığına, qorxularına və ya məsuliyyət duyğusuna təsir göstərərək onu qarşı tərəfin istədiyi qərara yönəltmək cəhdidir:

"Bu zaman istək açıq şəkildə müzakirə olunmaq əvəzinə, insanda günahkarlıq, borcluluq və ya münasibəti itirmək qorxusu yaradılır. Manipulyasiya ailədə, cütlüklər arasında, dostluqda və iş münasibətlərində özünü göstərə bilər. Burada əsas meyar insanın seçim azadlığına münasibətdir. Sağlam münasibətdə tərəflər bir-birindən nəsə istəyə, razılaşmaya və hətta mübahisə edə bilərlər. Ancaq hər iki tərəfin "yox" demək hüququ qorunur. Manipulyativ münasibətdə isə imtinanın qarşılığı alçaltma, təhdid, günahlandırma və ya cəzalandırma ola bilər. Ən çox rast gəlinən əlamətlərdən biri yaxşılığı və sevgini təzyiq vasitəsinə çevirməkdir. "Sənin üçün bu qədər şey etmişəm", "Məni sevsəydin, belə davranmazdın" kimi ifadələrlə qarşı tərəfin razılığı alınmağa çalışılır. Halbuki minnətdarlıq hissi insanın öz ehtiyaclarından və qərarlarından imtina etməsi öhdəliyi yaratmır. Digər əlamət məsuliyyətin daim qarşı tərəfin üzərinə qoyulmasıdır. Məsələn, insan özünün təhqiramiz davranışına görə "Sən məni bu vəziyyətə gətirdin" deyir. Bununla da etdiyi hərəkətə görə məsuliyyət daşımaqdan yayınır. Hissləri kiçiltmək, davamlı alçaltmaq, yaxınlarla əlaqəni məhdudlaşdırmaq və yaşanmış hadisələri təkrar-təkrar inkar edərək insanı öz yaddaşına və qavrayışına şübhə etməyə sövq etmək də ciddi xəbərdarlıq əlamətləridir".
Psixoloq hər incikliyi, uğursuz ifadəni və ya fikir ayrılığını manipulyasiya adlandırmağın düzgün olmadığını vurğulayıb:
"Məsələn, sakitləşmək üçün söhbətə fasilə vermək normal ehtiyacdır. Susmaqdan qarşı tərəfi cəzalandırmaq və razı salmaq üçün istifadə edilməsi isə başqa məna daşıyır. Davranışın konteksti, təkrarlanması və insanın sərhədlərinə münasibət birlikdə qiymətləndirilməlidir. İnsan özünə bir neçə sual verə bilər: "Mən bu qərarı həqiqətən istəyərək verirəm, yoxsa qarşı tərəfin reaksiyasından qorxuram?", "Etirazımı rahat ifadə edə bilirəmmi?", "Bu münasibətdə mənim ehtiyaclarım da nəzərə alınırmı?", "Niyə hər mübahisənin sonunda bütün məsuliyyəti öz üzərimə götürürəm?" Ünsiyyətdən sonra mütəmadi olaraq çaşqınlıq, günahkarlıq və özünə şübhə yaranması münasibətə diqqətlə baxmaq üçün səbəbdir. Lakin təkcə bu hisslər manipulyasiyanı sübut etmir. Konkret olaraq nə deyildiyinə, nə baş verdiyinə və davranışın təkrarlanıb-təkrarlanmadığına baxmaq lazımdır. Xüsusilə qarşı tərəfin insanın sərhədlərinə reaksiyası əhəmiyyətlidir. "Bu gün bunu edə bilməyəcəyəm" dedikdə o, məyus olsa belə, qərarınıza hörmət edirmi? Yoxsa sizi günahlandırır, qorxudur və razılaşana qədər təzyiq göstərir? Bu fərq münasibətin xarakterini anlamağa kömək edir".
Elnur Rüstəmov əlavə edib ki, bu cür təsirlərdən qorunmaq üçün ilk addım dərhal cavab vermək məcburiyyətindən çıxmaqdır:
""Düşünmək üçün vaxt istəyirəm", "İndi qərar verməyəcəyəm" demək insana öz istəyini təzyiqin yaratdığı hisslərdən ayırmaq imkanı verir. İkinci addım sərhədi aydın və konkret ifadə etməkdir: "Səni başa düşürəm, amma bu təkliflə razı deyiləm", "Bu mövzunu danışa bilərik, təhqir olarsa, söhbətə fasilə verəcəyəm". İnsan hər imtinasını uzun izahlarla əsaslandırmaq məcburiyyətində deyil. Qarşı tərəfin narazılığı da avtomatik olaraq onun səhv qərar verdiyini göstərmir. Müzakirədə şəxsiyyətə qiymət vermək əvəzinə, konkret davranışı göstərmək daha faydalıdır. "Sən manipulyatorsan" deməkdənsə, "Etiraz edəndə əvvəlki yaxşılıqlarını xatırlatmağın məndə borcluluq hissi yaradır" demək problemi daha dəqiq ifadə edir. Bununla yanaşı, münasibəti düzəltmək məsuliyyəti yalnız təzyiqə məruz qalan insanın üzərinə qoyulmamalıdır. Etibar edilən bir insanla və ya psixoloqla danışmaq da vəziyyəti daha aydın qiymətləndirməyə kömək edə bilər. Təhdid, zorakılıq və ciddi nəzarət varsa, qarşıdurmaya girmək əvəzinə təhlükəsizliyi önə çəkmək və dəstək almaq vacibdir. Sağlam münasibətin əsas göstəricilərindən biri insanın öz fikrini söyləyə, sərhəd qoya və buna görə qorxu yaşamadan "yox" deyə bilməsidir. Sevmək, hörmət etmək və qayğı göstərmək insanın öz iradəsindən imtina etməsi demək deyil".



