Azərbaycanda təhlükəsizlik kəmərindən istifadə məsələsi hələ də sürücülərin və sərnişinlərin bir qismi tərəfindən həyat təhlükəsizliyi deyil, cərimədən yayınmaq vasitəsi kimi qəbul olunur. Belə ki, bəzi sürücülər yalnız yol polisi ilə qarşılaşdıqda və ya cərimə olunmaq ehtimalı yarandıqda təhlükəsizlik kəmərini taxmağa üstünlük verirlər. Halbuki təhlükəsizlik kəməri yol-nəqliyyat hadisəsi zamanı ölüm və ağır xəsarət riskini azaltmaq üçün nəzərdə tutulmuş ən vacib vasitələrdən biridir. Bu baxımdan cəmiyyətdə təhlükəsizlik mədəniyyətinin formalaşması, sürücülərin və sərnişinlərin məsuliyyətinin artırılması məsələsi aktuallığını qoruyur.
Niyə insanlar təhlükəsizlik kəmərini öz həyatlarını qorumaq üçün deyil, cərimə olunmamaq üçün taxırlar? Bu yanaşmanı dəyişmək üçün hansı addımlar atılmalıdır?
Nəqliyyat eksperti Adil Nəbiyev Demokrat.az-a açıqlamasında bildirib ki, Azərbaycanda yol hərəkəti təhlükəsizliyi ilə bağlı ən ciddi problemlərdən biri bəzi sürücülərin və sərnişinlərin təhlükəsizlik kəmərinə münasibətinin hələ də düzgün formalaşmamasıdır:
"Təəssüf ki, cəmiyyətimizin müəyyən hissəsində təhlükəsizlik kəməri insan həyatını qoruyan mühüm vasitə kimi deyil, yol polisinin tələbini yerinə yetirmək və inzibati cərimədən yayınmaq üçün istifadə olunan bir avadanlıq kimi qəbul edilir. Əslində isə təhlükəsizlik kəməri nə yol polisi üçün, nə də cərimədən yayınmaq üçün nəzərdə tutulub. Bu vasitənin əsas məqsədi yol-nəqliyyat hadisəsi baş verdikdə sürücünün və sərnişinlərin həyatını qorumaq, ölüm və ağır xəsarət riskini minimuma endirməkdir. Burada çox mühüm bir psixoloji məqam var. Bəzi insanlar təhlükəni yalnız gözləri ilə gördükdə və ya onunla birbaşa qarşılaşdıqda ciddi qəbul edirlər. Yol polisi əməkdaşını gördükdə dərhal təhlükəsizlik kəmərini taxan sürücü əslində qəza təhlükəsini deyil, cərimə olunmaq ehtimalını düşünür. Halbuki yol-nəqliyyat hadisəsi əvvəlcədən xəbərdarlıq etmir və qəzanın baş verməsi üçün nə yol polisinin, nə də nəzarət kamerasının həmin ərazidə olması vacibdir. Qəza istənilən vaxt, istənilən sürətdə və istənilən yol şəraitində baş verə bilər. Təhlükəsizlik kəmərindən istifadə etməyən sürücü bir neçə saniyə ərzində həyatını itirə və ya ömürlük əlilliklə nəticələnən ağır xəsarətlər ala bilər.
Hesab edirəm ki, bu problemin kökündə təkcə məsuliyyətsizlik deyil, həm də yol hərəkəti təhlükəsizliyi ilə bağlı maarifləndirmənin kifayət qədər təsirli olmaması, düzgün sürücülük vərdişlərinin formalaşdırılmaması və təhlükəsizlik mədəniyyətinin gündəlik həyatımızın ayrılmaz hissəsinə çevrilməməsi dayanır. İnsanlar anlamalıdırlar ki, avtomobil idarə etmək sadəcə sükanı çevirmək, qaz və əyləc pedallarından istifadə etmək deyil. Avtomobil idarə etmək ilk növbədə məsuliyyət, diqqət, intizam və təhlükəsizlik qaydalarına şüurlu şəkildə əməl etmək deməkdir. Təhlükəsizlik kəməri də bu məsuliyyətin ən sadə, lakin ən vacib göstəricilərindən biridir.
Bəzən sürücülər belə düşünürlər ki, şəhər daxilində aşağı sürətlə hərəkət etdiklərinə görə təhlükəsizlik kəmərinə ehtiyac yoxdur. Bu, son dərəcə yanlış yanaşmadır. Hətta saatda 30–40 kilometr sürətlə baş verən toqquşma zamanı belə insan bədəni böyük ətalət qüvvəsinin təsirinə məruz qalır. Avtomobil qəfil dayandıqda təhlükəsizlik kəməri taxmayan insanın bədəni əvvəlki hərəkət istiqamətində irəliləməyə davam edir və nəticədə başın sükan çarxına, ön şüşəyə, idarəetmə panelinə və ya avtomobilin digər sərt hissələrinə çırpılması mümkündür. Daha yüksək sürətlərdə isə bu təsirin nəticələri xüsusilə ağır ola bilər. Bəzi sürücülər təhlükəsizlik yastıqlarının onları qoruyacağını düşünərək kəmərdən istifadə etmirlər. Halbuki təhlükəsizlik yastığı təhlükəsizlik kəmərini əvəz etmir, əksinə, onunla birlikdə işləmək üçün nəzərdə tutulmuş əlavə qoruyucu sistemdir. Kəmər taxılmadıqda təhlükəsizlik yastığının açılması zamanı da ağır xəsarət almaq mümkündür. Beynəlxalq yol təhlükəsizliyi araşdırmaları göstərir ki, təhlükəsizlik kəmərindən düzgün istifadə minik avtomobillərinin ön oturacaqlarında əyləşən şəxslər üçün ölüm riskini təxminən 45–50 faiz azalda bilər. Bu, olduqca ciddi göstəricidir və hər bir sürücü bu rəqəmin arxasında insan həyatı dayandığını anlamalıdır".
Ekspert əlavə edib ki, digər narahatedici məqam isə arxa oturacaqda əyləşən sərnişinlərin təhlükəsizlik kəmərindən istifadə məsələsidir:
"Bəzi insanlar düşünürlər ki, arxa oturacaq daha təhlükəsizdir və orada kəmər taxmağa ehtiyac yoxdur. Əslində isə qəza zamanı arxa oturacaqda kəmərsiz əyləşən sərnişin böyük sürətlə irəli hərəkət edərək həm öz həyatını, həm də ön oturacaqda əyləşən insanların həyatını təhlükəyə ata bilər. Xüsusilə uşaqların avtomobildə daşınması zamanı təhlükəsizlik qaydalarına münasibət daha ciddi olmalıdır. Uşağın böyüklərin qucağında daşınması, yaşına və fiziki göstəricilərinə uyğun təhlükəsizlik oturacağından istifadə edilməməsi, yaxud uşağın avtomobil salonunda sərbəst hərəkət etməsinə şərait yaradılması qəza zamanı faciəli nəticələrə səbəb ola bilər. Valideynlər bilməlidirlər ki, uşağın təhlükəsizliyi avtomobilə əyləşdiyi ilk andan təmin olunmalıdır. Burada sürücülük təliminin keyfiyyəti məsələsinə də xüsusi diqqət yetirmək lazımdır. Mənim fikrimcə, təhlükəsizlik kəmərindən istifadə sürücüyə yalnız nəzəri qayda kimi öyrədilməməlidir. Bu davranış praktiki sürücülük təliminin ilk günündən avtomatik vərdişə çevrilməlidir. Sürücü avtomobilə əyləşdikdən sonra oturacağını düzgün tənzimləməli, güzgüləri yoxlamalı, təhlükəsizlik kəmərini bağlamalı və yalnız bundan sonra hərəkətə başlamalıdır. Bu ardıcıllıq sürücünün düşünmədən yerinə yetirdiyi gündəlik təhlükəsizlik vərdişinə çevrilməlidir. Təhlükəsizlik kəmərini taxmaq üçün insanın yol polisi axtarmasına, kamera görməsinə və ya kimsənin ona xəbərdarlıq etməsinə ehtiyac qalmamalıdır. Təəssüf ki, bəzi sürücülər avtomobilin təhlükəsizlik kəməri xəbərdarlıq sistemini susdurmaq üçün xüsusi saxta kəmər başlıqlarından istifadə edirlər. Bu davranış təhlükəsizlik baxımından son dərəcə təhlükəlidir. Çünki həmin şəxs avtomobilin onu qorumaq üçün nəzərdə tutulmuş xəbərdarlıq mexanizmini bilərəkdən sıradan çıxarır. Bu, texniki problemdən daha çox təhlükəsizlik düşüncəsindəki ciddi çatışmazlığın göstəricisidir. Digər tərəfdən, cəmiyyətdə təhlükəsizlik kəməri ilə bağlı müxtəlif yanlış təsəvvürlər də mövcuddur. Bəziləri kəmərin qəza zamanı insanı avtomobildə sıxışdıracağını, bəziləri isə avtomobilin alışması və ya suya düşməsi halında çıxmağa mane olacağını düşünürlər. Halbuki bu kimi xüsusi vəziyyətlər təhlükəsizlik kəmərindən istifadə etməməyə əsas vermir. Əksər yol-nəqliyyat hadisələrində kəmər insanın avtomobil salonunda nəzarətsiz hərəkətinin qarşısını almaqla ağır xəsarət riskini azaldır. Bu səbəbdən maarifləndirmə tədbirlərində yalnız qanunvericiliyin tələbləri deyil, qəza zamanı insan bədəninə təsir edən fiziki qüvvələr, təhlükəsizlik kəmərinin işləmə prinsipi və onun real qoruyucu əhəmiyyəti də izah olunmalıdır. Mən hesab edirəm ki, bu sahədə ən təsirli üsullardan biri xüsusi simulyasiya avadanlıqlarından istifadə edilməsidir. İnkişaf etmiş ölkələrdə tətbiq olunan təhlükəsizlik kəməri simulyatorları vasitəsilə insanlar aşağı sürətli toqquşma zamanı belə bədənə təsir edən qüvvəni təhlükəsiz və nəzarətli şəraitdə hiss edə bilirlər. Belə praktiki nümayişlər bəzən saatlarla aparılan nəzəri söhbətlərdən daha təsirli olur. Azərbaycanda da sürücülük təlim mərkəzlərində, ali təhsil müəssisələrində, məktəblərdə və müxtəlif ictimai tədbirlərdə bu cür maarifləndirici simulyatorlardan istifadə olunması məqsədəuyğun olardı".
Adil Nəbiyev qeyd edib ki, eyni zamanda, təhlükəsizlik kəməri ilə bağlı maarifləndirmə yalnız sürücülərlə məhdudlaşmamalıdır:
"Sərnişinlər də anlamalıdırlar ki, avtomobilə əyləşdikləri andan öz təhlükəsizliklərinə görə məsuliyyət daşıyırlar. Taksi xidmətlərində, korporativ nəqliyyatda, ailə avtomobillərində və digər sərnişindaşıma vasitələrində təhlükəsizlik kəmərindən istifadə mədəniyyəti gücləndirilməlidir. Xüsusilə taksi sürücüləri sərnişinlərə təhlükəsizlik kəmərindən istifadə etməyi xatırlatmalı, bu davranış xidmət mədəniyyətinin bir hissəsinə çevrilməlidir. Burada dövlət qurumlarının, təhsil müəssisələrinin, sürücülük məktəblərinin, kütləvi informasiya vasitələrinin və ictimai təşkilatların birgə fəaliyyəti mühüm rol oynaya bilər. Televiziya və radio proqramlarında, sosial şəbəkələrdə, ictimai nəqliyyat vasitələrində və müxtəlif reklam platformalarında təhlükəsizlik kəmərinin əhəmiyyətini izah edən davamlı maarifləndirmə kampaniyaları həyata keçirilməlidir. Lakin bu kampaniyalar yalnız "Kəmər taxın, cərimə olunmayın" məzmununda olmamalıdır. Əsas mesaj "Kəmər taxın, həyatınızı qoruyun" olmalıdır. Çünki biz insanlara cərimədən qorunmağı deyil, həyatı qorumağı öyrətməliyik. Digər mühüm məsələ isə nəzarət və məsuliyyət mexanizmləridir. Əlbəttə, inzibati cərimələr və nəzarət tədbirləri yol hərəkəti qaydalarına əməl olunmasında müəyyən rol oynayır. Lakin yalnız cərimələr hesabına davamlı təhlükəsizlik mədəniyyəti formalaşdırmaq mümkün deyil. Cərimə insanı müəyyən müddət qaydaya əməl etməyə məcbur edə bilər, amma düzgün maarifləndirmə və peşəkar təlim həmin qaydaya əməl etməyin səbəbini başa salır. Bizim məqsədimiz sürücünün yol polisi olmayan ərazidə də təhlükəsizlik kəmərindən istifadə etməsinə nail olmaqdır. Bunun üçün nəzarət, təhsil, maarifləndirmə və şəxsi məsuliyyət paralel şəkildə inkişaf etdirilməlidir. Xüsusilə gənc sürücülər arasında təhlükəsizlik davranışlarının formalaşdırılmasına diqqət artırılmalıdır. Sürücülük vəsiqəsi almağa hazırlaşan şəxslərə təhlükəsizlik kəmərinin əhəmiyyəti yalnız imtahan sualı kimi deyil, real həyat nümunələri və praktiki məşğələlər əsasında izah edilməlidir. Məktəb yaşlarından uşaqlara avtomobilə əyləşərkən təhlükəsizlik kəmərindən istifadə etməyin vacibliyi öyrədilməlidir. Çünki uşaqlıqdan formalaşan düzgün davranış gələcəkdə məsuliyyətli sürücülük mədəniyyətinin əsasını təşkil edir. Burada valideynlərin şəxsi nümunəsi də son dərəcə vacibdir. Ata və ya ana avtomobil idarə edərkən təhlükəsizlik kəmərindən istifadə etmirsə, uşağa bunun vacibliyini izah etmək çətin olacaq. Uşaq ilk növbədə gördüyü davranışı təkrarlayır. Buna görə də hər bir sürücü öz davranışı ilə həm ailəsinə, həm də cəmiyyətə nümunə olmalıdır. Mən bir məqamı da xüsusi vurğulamaq istəyirəm ki, təhlükəsizlik kəməri yalnız uzaq məsafəyə səfər zamanı və ya magistral yollarda istifadə edilməli olan vasitə deyil. İnsan evindən bir neçə yüz metr məsafədə yerləşən mağazaya gedərkən də, şəhər daxilində qısa məsafə qət edərkən də təhlükəsizlik kəmərini taxmalıdır. Çünki qəza riski gedilən məsafənin uzunluğu ilə müəyyən olunmur. Bəzən ən ağır qəzalar insanların özlərini tam təhlükəsiz hiss etdikləri, hər gün istifadə etdikləri tanış yollarda baş verir. Azərbaycanda təhlükəsizlik kəmərindən istifadə ilə bağlı mövcud yanaşmanın dəyişdirilməsi üçün ilk növbədə insanların düşüncə tərzində dəyişiklik baş verməlidir. Biz təhlükəsizlik kəmərini inzibati tələb kimi deyil, şəxsi təhlükəsizliyin ayrılmaz hissəsi kimi qəbul etməliyik. Bunun üçün peşəkar sürücülük təlimlərinin keyfiyyəti artırılmalı, praktiki təhlükəsizlik proqramları genişləndirilməli, məktəblərdən başlayaraq davamlı maarifləndirmə aparılmalı, sərnişinlərin məsuliyyəti gücləndirilməli və yol hərəkəti iştirakçıları arasında qarşılıqlı təhlükəsizlik mədəniyyəti formalaşdırılmalıdır. Unutmamalıyıq ki, təhlükəsizlik kəmərini taxmaq cəmi bir neçə saniyə vaxt aparır, lakin həmin bir neçə saniyə insanın bütün gələcəyini dəyişə, bir ailəni faciədən qoruya bilər. Sürücü anlamalıdır ki, yol polisi onun həyatını qorumaq üçün hər zaman yanında ola bilməz, amma təhlükəsizlik kəməri hər zaman onun yanındadır. Ən əsası isə təhlükəsizlik kəməri taxmaq qorxu deyil, məsuliyyət, peşəkarlıq və yüksək sürücülük mədəniyyətinin göstəricisidir. Biz elə bir cəmiyyət formalaşdırmalıyıq ki, sürücü təhlükəsizlik kəmərini yol polisini görəndə deyil, avtomobilə əyləşən kimi taxsın. Çünki cəriməni ödəmək mümkündür, amma itirilmiş insan həyatını geri qaytarmaq mümkün deyil. Təhlükəsizlik kəməri cərimədən deyil, ölümdən qorunmaq üçündür. Unutmayaq ki, yol hərəkətində ən böyük məsuliyyət insan həyatını qorumaqdır və bu məsuliyyət hər birimizin özündən başlayır".
Qeyd edək ki, Baş Dövlət Yol Polisi İdarəsi (BDYP) təhlükəsizlik kəmərindən istifadənin önəmi ilə əlaqədar sürücü və sərnişinlərə müraciət edib. Müraciətdə bildirilib ki, təhlükəsizlik kəməri bu gün də sürücü və sərnişinləri qoruyan əsas vasitə olaraq qalır: "Dəfələrlə təsdiq olunub ki, kəmərdən istifadə edənlər yol qəzası zamanı daha yüngül xəsarət alır. Bir çox hallarda isə onlar məhz kəməri bağladıqları üçün sağ qalır.
Təsadüfi deyil ki, 2026-cı ilin 10 ayı ərzində yol qəzalarında həlak olan sürücü və sərnişinlərin 32,1 faizi, yaralananların isə 30,9 faizi təhlükəsizlik kəmərini bağlamayan şəxslər olub.
Ötən gün Şəmkirdə iki gəncin həlak olması, bir nəfərin isə ağır xəsarət alması ilə nəticələnən yol-nəqliyyat hadisəsinin təhlili bir daha göstərir ki, bir necə dəfə aşaraq yol kənarına yuvarlanan avtomobildə təhlükəsizlik kəmərindən istifadə edilsəydi, qəzanın ağırlıq dərəcəsi əhəmiyyətli dərəcədə azalar, arzular yarıda qalmazdı.
