Son 6 ildə cəzaçəkmə müəssisələrində 21 uşaq dünyaya gəlib. Statistikaya əsasən, 2021-ci ildə 1, 2022-ci ildə 1, 2023-cü ildə 3, 2024-cü ildə 8, 2025-ci ildə 5, 2026-cı ildə isə 3 doğum qeydə alınıb.
Həbsxanada böyüyən uşaqların psixologiyasına bu mühit necə təsir edir və onların sağlam inkişafı üçün hansı tədbirlər görülməlidir?
Demokrat.az-a bu barədə danışan neyropsixoloq Aytəkin Aslan deyib ki, bir uşaq dünyaya gələndə onun ilk tanıdığı dünya anasının səsi, nəfəsi, toxunuşu və qucağıdır:
"O, hələ həyatın nə olduğunu anlamır, amma özünü təhlükəsiz hiss etməyi öyrənir. Anasının səsi onu sakitləşdirir, ana qucağı onu qoruyur, gülümsəyən bir üz isə ona dünyanın etibar edilə bilən bir yer olduğunu hiss etdirir. Bəs bu ilk dünya həbsxananın divarları arasında qurulursa, uşağın yaddaşında, duyğularında və gələcək münasibətlərində hansı izlər qala bilər? Həyatının ilk illərini cəzaçəkmə müəssisəsində keçirən uşaq sadəcə məhdud bir məkanda böyümür. O, dünyanı tanımaq, insanlara güvənmək, qorxularını anlamaq və başqaları ilə münasibət qurmaq üçün lazım olan təcrübələri də məhdud imkanlar daxilində yaşayır. Uşaqlıq illəri insanın həyatında hər şeyin ilk dəfə öyrənildiyi dövrdür. Uşaq bu illərdə danışmağı, oynamağı, gözləməyi, paylaşmağı, qorxanda kömək istəməyi və öz hisslərini ifadə etməyi öyrənir. Beyin də məhz bu təcrübələr sayəsində inkişaf edir. Uşağın gördüyü, eşitdiyi, toxunduğu və yaşadığı hər şey onun dünyanı anlamasına kömək edir. Buna görə də müxtəlif insanlarla ünsiyyət, açıq havada oyun, kitablar, hərəkət və yeni məkanları kəşf etmək uşağın inkişafı üçün vacibdir. Həbsxana şəraitində isə bu imkanlar bəzən məhdudlaşır. Uşaq digər uşaqlarla az ünsiyyətdə ola, yeni yerləri kəşf etmək və sərbəst oynamaq imkanından məhrum qala bilər. Bu, onun inkişafına təsir göstərə biləcək amillərdən biridir. Lakin burada vacib bir məqam var: həbsxanada böyüyən hər uşağın mütləq psixoloji problem yaşayacağını demək olmaz. Uşağın necə böyüdüyü, ona kimin qayğı göstərdiyi və ehtiyaclarının nə dərəcədə qarşılandığı böyük əhəmiyyət daşıyır. Uşağın ağladığı zaman onu sakitləşdirən, qorxduğu zaman yanında olan və maraq göstərdiyi zaman onu araşdırmağa təşviq edən bir yetkinin varlığı onun inkişafında mühüm rol oynayır. Bəzən bir uşağın özünü təhlükəsiz hiss etməsi üçün böyük imkanlar lazım deyil. Onun ehtiyaclarına vaxtında cavab verən, səsini eşidən və onu qucaqlayan bir insan belə çox şeyi dəyişə bilər".
Aytəkin Aslan əlavə edib ki, uşağın həyatında ən həssas məsələlərdən biri isə anadan ayrılıqdır:
"Körpə üçün ana yalnız onu qidalandıran insan deyil. Ana onun qorxanda sığındığı, narahat olanda sakitləşdiyi və dünyanı tanımağa başladığı ilk insandır. Uşaq zamanla öyrənir ki, ehtiyacı olanda kimsə ona kömək edəcək. Bu güvən hissi gələcəkdə başqa insanlarla münasibət qurmasına da təsir göstərir. Əgər uşaq anasından qəfil ayrılırsa, bu, onun üçün yalnız bir insanın yoxluğu deyil, həm də tanıdığı dünyanın dəyişməsi demək ola bilər. O, daha çox ağlaya, yeni insanlardan çəkinə, anasına həddindən artıq bağlana və ya hisslərini ifadə etməkdə çətinlik çəkə bilər. Bəzi uşaqlarda yuxu və qidalanma dəyişiklikləri də müşahidə oluna bilər. Ancaq hər uşaq ayrılığa eyni cür reaksiya vermir. Ayrılığın necə baş verdiyi, uşağın əvvəlki münasibətləri və sonradan ona göstərilən qayğı bu prosesdə mühüm rol oynayır. Ən vacib məsələ uşağın tək qalmamasıdır. Ana ilə uşaq arasındakı münasibəti araşdıran başqa bir proqramda tədqiqatçılar proqramdan əvvəl və sonra aparılan qiymətləndirmələr arasında əhəmiyyətli fərqlər olduğunu bildiriblər. Bu nəticə göstərir ki, analara və uşaqlara düzgün dəstək verilməsi müsbət dəyişikliklərə kömək edə bilər. Bu araşdırmanın arxasında çox sadə, amma dərin bir həqiqət dayanır: uşağın sağlam inkişafı üçün yalnız anasının yanında olması deyil, həmin münasibətin necə olması da vacibdir. Ana uşağını sevə bilər, onun üçün əlindən gələni edə bilər, amma özü də çətin şəraitdə, narahatlıq və gərginlik içində yaşayırsa, ona lazım olan dəstəyi göstərməkdə çətinlik çəkə bilər. Buna görə ananı günahlandırmaq əvəzinə, ona kömək etmək lazımdır. Ana psixoloji dəstək aldıqda, uşağının ehtiyaclarını daha yaxşı anladıqda və onunla rahat ünsiyyət qurmaq imkanı qazandıqda, bu, uşağın da özünü daha təhlükəsiz hiss etməsinə kömək edə bilər. Uşağın anası ilə qalması və ya ondan ayrılması məsələsi də bu səbəbdən sadə bir qərar deyil. Ana ilə birlikdə qalmaq uşağın emosional bağlılığını qoruya bilər, amma müəssisədə oyun, təhsil və sosiallaşma imkanları kifayət etmədikdə əlavə dəstək lazımdır. Digər tərəfdən, uşağın anadan qəfil ayrılması və tanımadığı bir mühitə göndərilməsi də onun üçün çətin ola bilər. Əgər ayrılıq zəruridirsə, bu proses uşağın yaşına və ehtiyaclarına uyğun, mümkün qədər mərhələli və qayğı ilə həyata keçirilməlidir. Uşağın yanında etibar edə biləcəyi bir insanın olması, yeni mühitə tədricən alışması və anası ilə əlaqəsinin təhlükəsiz şəkildə davam etdirilməsi onun uyğunlaşmasını asanlaşdıra bilər. Bu sahədə aparılan tədqiqatlar uşaqların inkişafının müntəzəm izlənilməsinin əhəmiyyətini göstərən nümunələrdəndir. Belə uşaqların dil inkişafı, hərəkət bacarıqları, diqqəti, yaşıdları ilə ünsiyyəti və emosional vəziyyəti mütəmadi izlənilməlidir. Əgər uşaq danışmaqda, oynamaqda, insanlarla ünsiyyət qurmaqda və ya hisslərini idarə etməkdə çətinlik çəkirsə, bunun səbəbi araşdırılmalıdır. Erkən dəstək uşağın ehtiyaclarını vaxtında müəyyən etməyə və çətinliklərin dərinləşməsinin qarşısını almağa kömək edə bilər. Məqsəd uşağa "problemli" damğası vurmaq deyil, onun hansı sahədə köməyə ehtiyacı olduğunu anlamaqdır".
Neyropsixoloq qeyd edib ki, ailənin sosial vəziyyəti, uşağa baxa biləcək etibarlı insanların olması, müəssisənin şəraiti və uşağın gələcəkdə hansı mühitə keçəcəyi də vacibdir:
"Uşaq həbsxanadan çıxdıqda onun həyatında yeni bir mərhələ başlayır. Kənardan baxan biri üçün bu, azadlığa çıxmaq və daha yaxşı həyata başlamaq deməkdir. Ancaq uşaq üçün yeni ev, yeni insanlar, yeni qaydalar və tanımadığı səslər eyni zamanda narahatlıq yarada bilər. O, əvvəlki mühitdə öyrəşdiyi gündəlik rejimi itirir və yeni həyatına alışmağa çalışır. Bu zaman uşağın daha çox ağlaması, anasını axtarması, tək qalmaq istəməməsi və ya əvvəl bacardığı bəzi işlərdə çətinlik yaşaması mümkündür. Belə davranışlar hər zaman ciddi psixoloji pozuntu demək deyil; bəzən uşağın böyük dəyişikliklərə verdiyi təbii reaksiyadır. Ona vaxt vermək, sakit davranmaq, gündəlik rejimini qorumaq və özünü təhlükəsiz hiss etməsinə kömək etmək vacibdir. Uşağın yeni qayğı göstərən şəxslə münasibəti də tədricən qurulmalıdır. Onun həyatında tez-tez insanların dəyişməsi, bir yerdən başqa yerə köçürülməsi və tanıdığı münasibətləri itirməsi uyğunlaşmanı çətinləşdirə bilər. Buna görə uşağa mümkün qədər sabit və qayğıkeş bir mühit təqdim edilməlidir. Burada cəmiyyətin də məsuliyyəti var. Həbsxanada doğulmuş və ya orada böyümüş uşaq valideyninin hüquqi vəziyyətinə görə günahkar deyil. Lakin cəmiyyət bəzən uşağa da valideyninin keçmişinə görə yanaşa, onun haqqında əvvəlcədən fikir formalaşdıra bilər. Belə münasibət uşağın özünü dəyərsiz hiss etməsinə, utanc yaşamasına və insanlardan uzaqlaşmasına səbəb ola bilər. Uşaq öz keçmişinə görə alçaldılmamalı, şəxsi həyatı qorunmalı və ona yaşına uyğun, anlayışlı münasibət göstərilməlidir. Onun kimliyi valideyninin səhvləri ilə müəyyənləşdirilməməlidir. Bütün bunların qarşısını almaq üçün uşaqların olduğu müəssisələrdə yaşa uyğun oyun və öyrənmə imkanları yaradılmalı, analara psixoloji və valideynlik dəstəyi göstərilməli, uşaqların inkişafı müntəzəm qiymətləndirilməli və müəssisədən ayrılma prosesi əvvəlcədən planlaşdırılmalıdır. Bütün çətinliklərə baxmayaraq, uşağın gələcəyi əvvəlcədən müəyyən olunmur. Erkən yaşlarda yaşanan mənfi təcrübələr onun həyatına təsir edə bilər, amma bu təsirlərin nə qədər davam edəcəyi və necə nəticələnəcəyi göstərilən dəstəkdən də asılıdır. Sevgi dolu münasibət, etibarlı qayğı, oyun, təhsil və psixoloji dəstək uşağın özünəinamının formalaşmasına, insanlara güvənməyi öyrənməsinə və cəmiyyətə uyğunlaşmasına kömək edə bilər. Həbsxanada doğulmaq uşağın seçimi deyil. Anasının hüquqi vəziyyəti onun məsuliyyəti deyil. O, dünyaya gələndə nə cinayəti, nə cəzanı, nə də azadlığın nə olduğunu anlayır. O, sadəcə sevilmək, qorunmaq və böyümək istəyir. Bəlkə də bu mövzunun ən vacib tərəfi məhz budur: uşağı keçmişinin kölgəsində saxlamaq əvəzinə, onun gələcəyinə işıq tutmaq. Çünki bir uşağın həyatında bəzən ən böyük dəyişiklik onun harada doğulduğu deyil, ilk illərində kimin ona güvən verdiyi, kimin əlindən tutduğu və kimin onu olduğu kimi qəbul etdiyi olur. Hər bir uşaq, hansı şəraitdə dünyaya gəlməsindən asılı olmayaraq, təhlükəsizliyə, qayğıya, oyuna, öyrənməyə və ləyaqətli həyata layiqdir. Əsas məsələ uşağın keçmişinə baxıb onu mühakimə etmək deyil, gələcəyinin daha yaxşı olması üçün məsuliyyət daşımaqdır".
