Qış aylarında ərzaq məhsullarının qiymətində baş verən dəyişikliklər alıcıların xərclərinə birbaşa təsir edir. Xüsusilə mövsümi məhsulların bahalaşması, bəzi ərzaqların idxaldan asılılığı və tədarük xərclərinin artması bazar və marketlərdə qiymət artımına səbəb ola bilər.
Bəs bu qış hansı ərzaq məhsulları daha çox bahalaşa bilər və qiymət artımının qarşısını almaq üçün hansı addımlar atılmalıdır?
Mövzu ilə bağlı Demokrat.az-a açıqlamasında iqtisadçı Günay Hüseynova bildirib ki, qış mövsümündə ərzaq bazarında qiymət dəyişiklikləri əsasən istehsal xərcləri, məhsul təklifi və idxal amilləri ilə bağlı olacaq.
Onun sözlərinə görə, soyuq havaların təsiri ilə bəzi kənd təsərrüfatı məhsullarının istehsal həcminin azalması, istixanalarda xərclərin yüksəlməsi və daşınma məsrəflərinin artması ayrı-ayrı ərzaq məhsullarının bahalaşmasına zəmin yarada bilər:
"Bununla belə, qiymətlərin hansı səviyyədə dəyişəcəyini yalnız mövsümlə əlaqələndirmək düzgün deyil. Burada bazarın mövcud vəziyyəti, məhsul ehtiyatları və istehlakçı tələbi də mühüm rol oynayır. İqtisadi baxımdan qış aylarında qiymət artımı riski daha çox təzə tərəvəz məhsulları üzrə müşahidə oluna bilər. Pomidor, xiyar, bibər və digər tərəvəzlərin açıq sahələrdə istehsalı məhdudlaşdıqca bazarın istixana məhsullarından və idxaldan asılılığı arta bilər.
İstixanalarda istilik və elektrik enerjisi xərclərinin yüksək olması isə məhsulun maya dəyərinə birbaşa təsir göstərir. İstehsalçının üzləşdiyi əlavə xərclər satış qiymətlərində əks olunduqda bu, istehlakçının gündəlik ərzaq xərclərinin artmasına səbəb ola bilər.
Meyvə bazarında vəziyyət məhsulun növündən və mövcud ehtiyatlardan asılı olacaq. Mövsümi yığım başa çatdıqdan sonra bazara daxil olan məhsulun həcmi azalarsa, xüsusilə saxlanma müddəti məhdud olan meyvələrdə qiymət artımı mümkündür.
Digər tərəfdən, əvvəlki mövsümdən kifayət qədər ehtiyatın yaradılması və məhsulların düzgün şəraitdə saxlanılması bahalaşmanın qarşısını qismən ala bilər. Bu səbəbdən qiymət dinamikasını qiymətləndirərkən yalnız istehsal həcminə deyil, məhsulun nə qədərinin itkisiz saxlanılaraq satışa çıxarıldığına da diqqət yetirilməlidir.
Ət və süd məhsulları üzrə qiymət dəyişikliklərini isə fərqli amillər müəyyən edir. Heyvandarlıqda yem, baytarlıq xidməti, əmək, enerji və daşınma xərcləri istehsalın maya dəyərinin əsas hissəsini təşkil edir. Qışda yem tədarükü ilə bağlı xərclərin yüksəlməsi istehsalçılar üzərində əlavə maliyyə yükü yarada bilər.
Lakin bu xərclərin artmasının satış qiymətlərinə nə dərəcədə təsir edəcəyi bazardakı rəqabətdən, məhsul təklifindən və alıcılıq qabiliyyətindən asılıdır. Buna görə də bütün heyvandarlıq məhsulları üzrə eyni səviyyədə bahalaşma gözləmək üçün əsas yoxdur.
Qiymətlərin formalaşmasında idxal amilinin də xüsusi əhəmiyyəti var. Yerli istehsalın bazar tələbatını tam ödəmədiyi dövrlərdə xaricdən gətirilən məhsulların payı artır. Belə şəraitdə beynəlxalq bazarlarda qiymətlərin dəyişməsi, nəqliyyat və logistika xərcləri, eləcə də tədarükçü ölkələrdə yaranan problemlər daxili bazara təsir göstərə bilər. İdxal mənbələrinin müxtəlifliyi isə təchizatda fasilələrin yaranması riskini azaldaraq bazarda məhsul qıtlığının qarşısını almağa kömək edə bilər.
Düşünürəm ki, ərzaq qiymətlərinin sabitləşdirilməsi məsələsinə yalnız bahalaşma baş verdikdən sonra müdaxilə etmək prizmasından yanaşmaq düzgün deyil. Əsas məqsəd qiymət artımına səbəb olan struktur problemlərini əvvəlcədən aradan qaldırmaq olmalıdır. Bunun üçün yerli istehsalın mövsümlər üzrə planlaşdırılması, fermerlərin maliyyə və texniki imkanlarının genişləndirilməsi, məhsul itkilərinin azaldılması və saxlama infrastrukturunun inkişafı vacibdir.
Xüsusilə kənd təsərrüfatı məhsullarının saxlanması üçün müasir anbarların imkanlarının artırılması mühüm iqtisadi nəticələr verə bilər. Məhsulun yığım dövründə bazara həddindən artıq həcmdə daxil olması qiymətlərin aşağı düşməsinə, sonrakı aylarda təklifin azalması isə əks istiqamətdə dəyişikliklərə səbəb ola bilər. Saxlama imkanlarının genişləndirilməsi məhsulun bazara çıxarılmasını zamana görə daha düzgün bölüşdürməyə və mövsümi qiymət dalğalanmalarını yumşaltmağa şərait yaradır.
Bununla yanaşı, kənd təsərrüfatında istehsal xərclərinin azaldılması istiqamətində tədbirlər də əhəmiyyətlidir. İstixanalarda enerji səmərəliliyinin yüksəldilməsi, suvarma sistemlərinin təkmilləşdirilməsi, müasir texnologiyaların tətbiqi və məhsuldarlığın artırılması istehsalın maya dəyərinə müsbət təsir göstərə bilər. Eyni zamanda, fermerlərin bazara birbaşa çıxış imkanlarının genişləndirilməsi vasitəçilik və əlavə logistika xərclərinin azaldılmasına kömək edə bilər.
Digər mühüm məsələ bazarda qiymətlərin formalaşmasına nəzarət və rəqabət mühitinin qorunmasıdır. Qiymət artımlarının səbəbləri araşdırılarkən istehsalçı, topdansatış və pərakəndə satış mərhələləri ayrı-ayrılıqda qiymətləndirilməlidir. Çünki bəzi hallarda qiymət artımı məhsul qıtlığından, digər hallarda isə daşınma, saxlanma və satış xərclərindən qaynaqlana bilər. Səbəblər düzgün müəyyənləşdirildikdə daha məqsədyönlü iqtisadi tədbirlər həyata keçirmək mümkün olur.
Ümumilikdə, qarşıdakı qış mövsümündə qiymət artımı riski daha çox istehsalı mövsümi şəraitdən asılı olan tərəvəzlərdə və təklifi azalan bəzi meyvələrdə yarana bilər. Ət və süd məhsullarında isə qiymətlərin istiqaməti əsasən istehsal xərclərinin, yem təminatının və bazar təklifinin dəyişməsindən asılı olacaq. Bununla belə, konkret məhsullar üzrə mütləq bahalaşma proqnozu vermək düzgün olmaz. Dəqiq qiymətləndirmə üçün məhsul ehtiyatları, istehsal göstəriciləri və bazardakı cari qiymətlər birlikdə təhlil edilməlidir.
Əsas məsələ ondan ibarətdir ki, ərzaq bazarında sabitlik yalnız qiymətləri inzibati üsullarla məhdudlaşdırmaqla təmin edilə bilməz. Davamlı nəticə əldə etmək üçün istehsalın artırılması, rəqabətin gücləndirilməsi, itkilərin azaldılması və təchizat zəncirinin səmərəliliyinin yüksəldilməsi vacibdir. Bu istiqamətdə ardıcıl addımlar atılarsa, həm mövsümi bahalaşmanın təsirini azaltmaq, həm də əhalinin ərzaq məhsullarına əlçatanlığını qorumaq mümkün olar".
