Müasir insanın ən böyük enerjisini bəzən işin özü deyil, işə gedib-gələrkən yollarda keçirdiyi saatlar aparır. Şəhər həyatının sürətlə dəyişməsi ilə gündəlik hərəkət də insanların həyatının ayrılmaz və kifayət qədər yorucu hissəsinə çevrilib. Səhər evdən çıxan insanın qarşısında yalnız iş günü dayanmır. Onu əvvəlcə dayanacaqlar, sıx yollar, svetoforlar, nəqliyyat sıxlığı və bəzən də mənzil başına çatmaq üçün sərf edilməli olan uzun vaxt gözləyir.
Bəzi insanlar günün əhəmiyyətli hissəsini sükan arxasında, bəziləri isə ictimai nəqliyyatda keçirirlər. Bir tərəfdən bu, böyük şəhərlərin təbii reallıqlarından biridir. İnsanların iş, təhsil, xidmət və yaşayış məkanları arasında hərəkət etməsi qaçılmazdır. Digər tərəfdən isə yolda keçirilən vaxtın həddindən artıq artması gündəlik həyatın digər sahələrinə ayrılan zamanı nəzərəçarpacaq dərəcədə azaldır. Əslində itirilən yalnız dəqiqələr və saatlar deyil. Yolda keçən uzun müddət insanın gün ərzindəki ümumi enerjisinə də təsir göstərə bilər. Səhər işə çatana qədər yorulan insan günə əvvəlki kimi rahat və hazırlıqlı başlamaqda çətinlik çəkir. Günün sonunda isə eyni yolun yenidən qət edilməsi yorğunluğu daha da artırır. Beləliklə, iş günü səkkiz saatdan ibarət olsa da, həmin günün işlə bağlı ümumi yükü yolda sərf olunan vaxtla birlikdə daha uzun hiss olunur.
Tıxacların yaratdığı narahatlıq da yalnız nəqliyyat məsələsi kimi qiymətləndirilə bilməz. Uzun müddət hərəkətsiz qalmaq, daim vaxtı hesablamalı olmaq, görüşə və ya işə gecikmək ehtimalını düşünmək insanın psixoloji rahatlığına təsir göstərə bilər. Bəzən insan tıxacda yalnız avtomobilini idarə etmir, eyni zamanda günün qalan hissəsini necə çatdıracağını düşünür. Bu isə gündəlik həyatın onsuz da məhdud olan vaxtını daha da qiymətli edir.
Məsələnin başqa tərəfi isə ailə və şəxsi həyata ayrılan vaxtla bağlıdır. İşdən sonra evə çatmaq üçün əlavə bir saat, bəzən isə daha çox vaxt sərf edən insan həmin müddətdə ailəsi ilə ola, istirahət edə, kitab oxuya, idmanla məşğul ola və ya sadəcə günün yorğunluğunu çıxara bilərdi. Bu baxımdan nəqliyyat problemi insanın həyatındakı digər fəaliyyətlərlə birbaşa əlaqələnir.
Vaxtın dəyəri xüsusilə böyük şəhərlərdə daha aydın görünür. Səhərdən axşama qədər bir-birinin ardınca gələn öhdəliklər arasında insanların özləri üçün ayırdığı zaman onsuz da kifayət qədər məhduddur. Yolun uzunluğu artdıqca bu məhdud vaxt daha da sıxılır. Əvvəllər həftə ərzində asanlıqla həyata keçirilən bəzi sadə planlar, məsələn ailə ilə daha çox vaxt keçirmək, dostlarla görüşmək, alış-veriş etmək, şəxsi işləri həll etmək və ya hər hansı bir məşğuliyyətə vaxt ayırmaq getdikcə daha çətin planlaşdırılır.
Burada məsələni yalnız avtomobillərin sayının çoxalması ilə izah etmək də kifayət deyil. Şəhərin quruluşu, yaşayış və iş yerlərinin bir-birindən məsafəsi, ictimai nəqliyyatın əlçatanlığı, marşrutların səmərəliliyi, parklanma imkanları və insanların gündəlik hərəkət vərdişləri bir-biri ilə əlaqəli məsələlərdir. Bir ərazidə iş yerləri, digər ərazidə yaşayış massivləri, başqa bir yerdə təhsil müəssisələri cəmləşdikdə hər gün böyük insan kütləsinin eyni istiqamətlərdə hərəkət etməsi təbii olaraq nəqliyyat yükünü artırır.
İctimai nəqliyyatın rolu da məhz burada ön plana çıxır. İnsan üçün rahat, vaxt baxımından proqnozlaşdırılan və əlçatan alternativ olduqda şəxsi avtomobildən istifadə ehtiyacı müəyyən qədər azala bilər. Əks halda insan gündəlik işinə vaxtında çatmaq və hərəkətini daha rahat idarə etmək üçün öz avtomobilinə üstünlük verir. Bu seçim ayrı-ayrılıqda başa düşüləndir. Lakin eyni seçim minlərlə insan tərəfindən edildikdə şəhər yollarında əlavə yük yaradır.
Beləliklə, bir növ dairəvi proses formalaşır: insanlar vaxt qazanmaq üçün avtomobilə üstünlük verir, avtomobillərin sayı artdıqca yollar daha çox yüklənir, yollar yükləndikcə səfərə sərf olunan vaxt artır və insanlar yenidən daha rahat alternativ axtarmağa başlayırlar. Bu prosesin qarşısını almaq isə yalnız sürücülərin davranışından asılı məsələ deyil. Burada nəqliyyat infrastrukturu ilə yanaşı, şəhər planlaşdırılması və ictimai nəqliyyatın inkişafı da mühüm rol oynayır.
Yollarda keçən vaxtın başqa bir tərəfi də əmək məhsuldarlığıdır. İşə başlamamışdan əvvəl uzun və yorucu yol qət edən əməkdaşın gün ərzindəki enerjisinin bir hissəsini artıq sərf etməsi mümkündür. Eyni vəziyyət işdən sonra da təkrarlanır. Bu baxımdan nəqliyyat məsələsi təkcə şəhərdə hərəkətin təşkili ilə bağlı deyil, həm də insanların gündəlik iş rejiminə və ümumi həyat keyfiyyətinə təsir edən amillərdən biridir.
Əlbəttə, böyük şəhərdə müəyyən nəqliyyat sıxlığının tamamilə aradan qaldırılması real görünməyə bilər. Şəhər böyüdükcə, əhali və avtomobil sayı artdıqca nəqliyyatın idarə olunması da daha mürəkkəb xarakter alır. Ona görə də əsas məqsəd bəlkə də bütün yolları tamamilə boşaltmaq deyil, insanların gündəlik hərəkətini daha rahat, təhlükəsiz və proqnozlaşdırılan etməkdir.
Bunun üçün müxtəlif istiqamətlər üzrə paralel addımların əhəmiyyəti artır. İctimai nəqliyyatın keyfiyyətinin yaxşılaşdırılması, marşrutların daha səmərəli qurulması, piyada və velosiped infrastrukturlarının inkişaf etdirilməsi, parklanma siyasətinin düzgün təşkili və şəhərin yeni yaşayış və iş zonalarının nəqliyyat imkanları nəzərə alınmaqla planlaşdırılması bu məsələnin ayrı-ayrı hissələridir. Heç biri təkbaşına bütün problemi həll etməyə bilər, amma birlikdə daha balanslı şəhər nəqliyyatı üçün şərait yarada bilər.
İnsanların yollarda keçirdiyi vaxtı yalnız statistik göstərici kimi qəbul etmək də doğru olmaz. Bir saatın insan üçün mənası yalnız saatın özündə deyil, həmin müddətdə edə biləcəyi işlərdədir. O bir saat ailə ilə söhbət, istirahət, yuxu, idman, təhsil və ya sadəcə sakitlik üçün istifadə oluna bilər. Gün ərzində bu müddət kiçik görünsə də, həftələr və aylar üzrə toplandıqda kifayət qədər böyük vaxta çevrilir.
Şəhər həyatının əsas məqsədi insanı bir nöqtədən digərinə mümkün qədər sürətlə çatdırmaqdan ibarət deyil. Daha rahat şəhər həm də insanın yol, iş və şəxsi həyat arasında daha sağlam balans qura bildiyi şəhərdir. İnsan işə gedərkən günün enerjisinin böyük hissəsini yolda itirməməli, evə qayıdarkən isə günün qalan hissəsini yalnız yorğunluğu aradan qaldırmağa sərf etməməlidir.
Bu baxımdan yollarda itirilən vaxt gündəlik həyatın kiçik, amma vacib göstəricilərindən biri kimi qiymətləndirilə bilər. Nəqliyyat məsələsinin həlli yalnız avtomobillərin daha rahat hərəkət etməsi demək deyil. Əsas məsələ insanların şəhərdə daha rahat yaşaması, vaxtından səmərəli istifadə etməsi və gündəlik həyatın müxtəlif sahələri arasında müəyyən tarazlığın qorunmasıdır.
Çünki şəhərin rahatlığı yalnız geniş yolların və çoxsaylı avtomobillərin olması ilə ölçülmür. Bəzən yaxşı təşkil olunmuş nəqliyyat sistemi insanlara daha çox yol deyil, daha çox vaxt qazandırır. Müasir şəhər üçün ən qiymətli resurslardan biri də məhz budur.
Aydın Demokrat.az
