Son illərdə 50 yaşdan aşağı şəxslərdə bəzi xərçəng növlərinin artması alimləri yeni risk amillərini araşdırmağa sövq edib.
Demokrat.az xəbər verir ki, yeni elmi nəticələr gecə növbələri, stress, mavi işıq və nizamsız yuxu ilə xəstəlik riski arasında mümkün əlaqəyə diqqət çəkir. Mütəxəssislərin sözlərinə görə, təkcə yuxunun müddəti deyil, onun fasiləsiz və dərin olması da orqanizmin təbii müdafiə mexanizmləri üçün böyük əhəmiyyət daşıyır.
Müasir həyat tərzi diqqət mərkəzindədir
Müasir həyat tərzinin yaratdığı yuxusuzluq, gecə növbələri və ekranlardan yayılan mavi işığa məruz qalma 50 yaşdan aşağı şəxslərdə artan bəzi xərçəng növlərinin mümkün səbəbləri kimi araşdırılır.
Son illərdə dünyada erkən başlanğıclı kolorektal, süd vəzi və uşaqlıq xərçəngi hallarında nəzərəçarpacaq artım müşahidə olunur. “Amerika Klinik Onkologiya Cəmiyyəti”nin (ASCO) təqdim etdiyi son məlumatlar göstərir ki, müasir həyat tərzinin yaratdığı yuxu pozuntuları bu artımda mühüm rol oynaya bilər.
Nevroloq Daryuş Heydərinin sözlərinə görə, keyfiyyətli yuxu yalnız istirahət demək deyil.
“Elmi sübutlar göstərir ki, yuxu hüceyrə səviyyəsində fəaliyyət göstərən təbii bərpa mexanizmidir. Xüsusilə dərin yuxu zamanı beyin gün ərzində toplanmış zərərli maddələri təmizləyir və immun sisteminin sağlam fəaliyyətinə dəstək verir”, deyə o bildirib.
Dərin yuxu beynin "gecə növbəsi" hesab olunur
Mütəxəssis qeyd edib ki, 2012-ci ildə Roçester Universitetinin alimləri tərəfindən təsvir edilən glimfatik sistem yalnız dərin yuxu mərhələsində tam gücü ilə fəaliyyət göstərir.
Onun sözlərinə görə, bu mərhələdə beyin hüceyrələri kiçilir, hüceyrələrarası boşluqlar genişlənir və beyin-onurğa beyni mayesi həmin sahələrdən keçərək gün ərzində yığılan toksik maddələri təmizləyir.
Alimin sözlərinə görə, bu proses pozulduqda beta-amiloid kimi zərərli zülallar toplanmağa başlayır. Bu isə uzunmüddətli perspektivdə Altseymer, Parkinson və digər neyrodegenerativ xəstəliklərin riskini artıra bilər.
Bundan əlavə, hüceyrə stressi arta, immun sistemi zəifləyə və orqanizmin xərçəng hüceyrələrini erkən mərhələdə aşkarlayıb məhv etməsinə kömək edən immun nəzarət mexanizmi mənfi təsirlənə bilər. Mütəxəssis vurğulayıb ki, ASCO-da təqdim olunan nəticələr yalnız belə bir mümkün əlaqəyə işarə edir və səbəb-nəticə əlaqəsini təsdiqləmir.
23:00–03:00 saatları niyə vacib sayılır?
Mütəxəssisin sözlərinə görə, böyüklər üçün ideal yuxu müddəti 7–9 saatdır. Lakin əsas məsələ yalnız yuxunun uzunluğu deyil, onun fasiləsiz və keyfiyyətli olmasıdır.
O bildirib ki, hüceyrələrin yenilənməsi və immun sisteminin ən fəal işlədiyi dövr dərin yuxu mərhələsidir. Gecə ərzində tez-tez oyanmaq bu qoruyucu prosesləri poza bilər.
Heydəri əlavə edib ki, melatonin hormonunun ifrazı adətən gecə saat 23:00–03:00 arasında ən yüksək səviyyəyə çatır. Bu saatlarda yuxuda olmaq sağlam yuxu rejimi baxımından mühüm hesab olunur.
Yuxu pozuntuları müalicə oluna bilər
Mütəxəssisin sözlərinə görə, yuxu pozuntularının diaqnostikasında ilk addım xəstənin yuxu tarixçəsinin ətraflı öyrənilməsidir. Əgər yuxu apnesi kimi fiziki problemə şübhə yaranarsa, xəstə xüsusi yuxu laboratoriyasında müayinə olunur.
Müalicə zamanı koqnitiv-davranış terapiyası, zərurət yarandıqda isə həkim nəzarəti altında qısamüddətli dərman preparatları və ya digər yardımçı vasitələrdən istifadə oluna bilər.
Əgər yuxu pozuntusu ciddi xəstəlikdən deyil, həyat tərzi, stress və ya düzgün olmayan yuxu vərdişlərindən qaynaqlanırsa, düzgün yanaşma ilə onu aradan qaldırmaq mümkündür.
Sağlam yuxu üçün tövsiyələr
Mütəxəssis aşağıdakı qaydalara əməl etməyi tövsiyə edir:
* Həftəsonları da daxil olmaqla hər gün eyni saatda yatın və eyni saatda oyanın. * Yatmazdan ən azı bir saat əvvəl telefon, televizor və kompüterdən istifadəni dayandırın. * Yataq otağını qaranlıq və sərin saxlayın. Melatonin tam qaranlıqda daha effektiv ifraz olunur, otaq temperaturunun təxminən 18–20°C olması isə yuxuya getməyi asanlaşdırır. * Günorta saat 14:00–15:00-dan sonra kofein qəbulundan çəkinin.
Qeyd edək ki, təqdim olunan araşdırma gecə növbələri və yuxu pozuntuları ilə bəzi xərçəng növləri arasında mümkün əlaqəni göstərir. Bu nəticələr səbəb-nəticə əlaqəsini qəti şəkildə sübut etmir və mövzunun dəqiqləşdirilməsi üçün daha geniş tədqiqatlara ehtiyac var.
