Türkiyəli siyasi analitik: "Cənubi Qafqaz siyasətində yol verdiyi strateji səhvlər Rusiyanın bölgədəki təsirini zəiflədib"
Demokrat.az-ın suallarını türkiyəli siyasi analitik Dr. Sabir Əsgəroğlu cavablandırır:
- Cənab Əsgəroğlu, Yaxın Şərqdəki son hadisələri necə qiymətləndirirsiniz? NATO-nun son Ankara sammitindən sonra regionda nələr dəyişdi?
- NATO-nun Ankara Sammiti əsasən Avropanın təhlükəsizlik arxitekturasına və alyans üzvlərinin müdafiə sahəsindəki öhdəliklərinə diqqət çəkmiş, bu sahədəki problemləri gündəmə gətirmişdi. Buna görə də, Yaxın Şərqdəki son hadisələri sammitin birbaşa nəticəsi kimi qiymətləndirmək düzgün olmazdı; əksinə, regiondakı hadisələr daha çox öz daxili dinamikası əsasında formalaşmışdı. Bu dövrdə diqqətçəkən əsas məqam ABŞ ilə İran arasında əldə edilmiş razılaşmanın pozulması və iki ölkə arasında gərginliyin yenidən artması idi. Halbuki həmin razılaşma təkcə ikitərəfli münasibətlərdə gərginliyi azaltmaq üçün deyil, həm də regional sabitliyi möhkəmləndirmək baxımından mühüm imkan yaratmışdı. Lakin mövcud şəraitdə tərəflərin həmin əsasa qayıdıb-qayıtmayacağını proqnozlaşdırmaq çətin görünür.
- İsrail Suriyadakı işğalını genişləndirir. Bunu Türkiyəni yeni bir müharibəyə cəlb etmək cəhdi kimi qiymətləndirən strateqlər var. Sizcə, İsrailin Suriyadakı əsl məqsəd və planları nədən ibarətdir?
- Bəzi təhlilçilər iddia edirlər ki, İsrailin Suriyadakı hərbi fəaliyyətləri Türkiyəni yeni bir münaqişəyə cəlb etmək məqsədi daşıyır. Lakin mən bu fikirlə razı deyiləm. İsrailin əsas məqsədi Suriyadakı təhlükəsizlik mənzərəsini öz strateji maraqlarına uyğun şəkildə formalaşdırmaqdır. Bu kontekstdə İsrail İranın Suriyadakı hərbi və siyasi təsirinin yenidən güclənməsinin qarşısını almağa, Dəməşq administrasiyasının təhlükəsizlik imkanlarını məhdudlaşdırmağa və Türkiyənin bölgədəki təsir dairəsinin daha da genişlənməsini tarazlaşdırmağa çalışır. Digər tərəfdən, Türkiyə ilə birbaşa hərbi qarşıdurma İsrail üçün rasional seçim kimi görünmür; çünki bu, son dərəcə yüksək risklərə, siyasi və hərbi xərclərə səbəb olardı.
- Rusiya-Ukrayna müharibəsində vəziyyət çox ağırdır. Moskva gözləmədiyi bir müharibə ilə üz-üzə qalıb. Aydındır ki, Putin peşmançılıq hissi keçirir, lakin geri dönüş yolu görmür. Neftlə zəngin bir ölkədə yanacaq çatışmazlığı yaşanır. Paytaxt Moskva atəş altındadır. Rusiyanın beynəlxalq imici də ciddi zərər görüb. Sizcə, bu müharibə necə bitəcək? Kim qalib gələcək, kim uduzacaq?
- Bəzi müharibələrin qalibi olmur, çünki hər iki tərəf üçün hərbi, iqtisadi və siyasi xərclər həddindən artıq yüksəkdir. Rusiya-Ukrayna müharibəsinin hazırkı vəziyyəti bunu böyük ölçüdə nümayiş etdirir. Nəticə etibarilə, bu münaqişədə mütləq mənada bir "qalib"dən danışmaq çox çətindir. İndiyədək həm Rusiya, həm də Ukrayna ağır itkilər verib və müharibənin nə vaxt bitəcəyini proqnozlaşdırmağın aydın bir yolu görünmür. Mövcud vəziyyət göstərir ki, münaqişə getdikcə tərəflərin bir-birinə daha ağır zərbələr vurmağa çalışdığı uzunmüddətli və tükəndirici bir müharibəyə çevrilir. Hərbi hədəflərlə yanaşı, rəqibə daha çox ziyan vurmaq və onun döyüş qabiliyyətini zəiflətmək strategiyası da getdikcə daha aydın şəkildə özünü büruzə verir.
- ABŞ-İran-İsrail üçbucağındakı vəziyyət mürəkkəbdir və dünya ictimaiyyəti ciddi çaşqınlıq içindədir. Tərəflər bir-birini səmimiyyətsizlikdə ittiham edir, ABŞ-ın əsl məqsədi isə naməlum olaraq qalır. Eyni zamanda, İran rəhbərliyi geri çəkilmir. Bəs bütün bunlar nə ilə nəticələnəcək?
- ABŞ-İran münasibətləri regional təhlükəsizlik dinamikası ilə sıx bağlı olan çoxşaxəli və mürəkkəb bir quruluşa malikdir. Tramp administrasiyasının İran strategiyasını həm qısamüddətli, həm də uzunmüddətli hədəflər əsasında qiymətləndirmək mümkündür. Qısamüddətli perspektivdə Vaşinqtonun prioriteti İranla əldə edilmiş razılaşmanın icrası, atəşkəsin qorunub saxlanılması və bunun Tramp administrasiyası üçün diplomatik uğura çevrilməsidir. Bundan əlavə, ABŞ İranın regiondakı Amerika hərbi mövcudluğunu təhdid edəcək hərəkətlərdən çəkinməsini təmin etməyə çalışır. Uzunmüddətli perspektivdə isə Vaşinqtonun məqsədi nüvə silahı hazırlamayan və Rusiya ilə Çindən olan strateji asılılığını azaltmış bir İranın formalaşmasıdır.
Bunun əksinə olaraq, Tehranın əsas məqsədi həm qısamüddətli, həm də uzunmüddətli perspektivdə ABŞ və İsraildən gələn potensial hərbi təhdidləri məhdudlaşdırmaq, eləcə də üzərinə düşən siyasi və iqtisadi təzyiqlərin azaldılmasına nail olmaqdır. İranın mövqeyindən yanaşdıqda, bu, orta müddətli dövrdə regiondakı Amerika hərbi mövcudluğundan irəli gələn təhlükəsizlik risklərinin azaldılması deməkdir.
Bununla belə, İranın daxili siyasi mühitində bu məsələ ilə bağlı vahid mövqe mövcud deyil. Daha mülayim dairələr ABŞ ilə əldə edilmiş razılaşmanı gərginliyin azaldılması üçün bir fürsət kimi qiymətləndirsələr də, İnqilab Keşikçiləri daxilindəki sərt mövqeli qruplar hərbi caydırıcılığı təhlükəsizliyin əsas təminatı hesab etdikləri üçün bu sazişə ehtiyatla yanaşırlar. Bu vəziyyət tərəflər arasında davamlı razılaşmanın əldə edilməsi yolunda ən əhəmiyyətli maneələrdən biridir. Eyni zamanda, ABŞ sazişin tam icrasını tələb etdiyi halda, İran Vaşinqtondan sanksiyalar və təhlükəsizlik zəmanətləri ilə bağlı əlavə addımlar atmasını gözləyir.
- Rusiyanın zəifləməsi dünyanın bir çox bölgəsində geosiyasi tarazlığı dəyişib. Qafqazda son iki əsrdə müşahidə olunmamış gözlənilməz hadisələr baş verir. Hətta iki əsr əvvəl Rusiyanın bölgəmizdə yaratdığı Ermənistan belə, faktiki olaraq öz himayədarını Qərblə dəyişib. Sizcə, əgər "Zəngəzur dəhlizi" layihəsi (TRİPP) reallığa çevrilərsə, Cənubi Qafqazda güc balansı necə dəyişəcək? Moskva bölgəni "geri dönüşsüz" olaraq şəkildə tərk edəcəkmi?
- Rusiyanın Cənubi Qafqazdakı təsirinin zəiflədiyi aşkar görünür. Bunun üç əsas səbəbi var. Birincisi, region ölkələri öz xarici siyasətlərini şaxələndirmək və Rusiya ilə yanaşı, digər tərəfdaşlarla da əlaqələr qurmaq imkanı əldə ediblər. İkincisi, Moskva son illərdə Ukraynadakı müharibəyə üstünlük verib və bununla da regiona ayıra biləcəyi siyasi və hərbi resursları məhdudlaşdırıb. Üçüncüsü, Rusiyanın Cənubi Qafqaz siyasətində yol verdiyi strateji səhvlər onun bölgədəki təsirini zəiflədib.
Bununla belə, mövcud şəraitdə Rusiyanı regiondan tamamilə sıxışdırıb çıxarmaq ehtimalı azdır, çünki Cənubi Qafqaz ölkələri Rusiya ilə iqtisadi, ticarət və siyasi əlaqələri tamamilə kəsmək niyyətində deyillər. Bu, Azərbaycan üçün də keçərlidir; Xarici işlər naziri Ceyhun Bayramovun Moskvaya səfəri, ikitərəfli münasibətlərin normallaşdırılması ilə bağlı bəyanatları və Cənubi Qafqazın təhlükəsizlik arxitekturası çərçivəsində "3+3 Platforması"nı dəstəkləməsi bunun mühüm göstəriciləridir. Beləliklə, Cənubi Qafqazda baş verən geosiyasi transformasiya Rusiyanın regiondan tam geri çəkilməsini deyil, əksinə, regionun daha çoxşaxəli, çoxsubyektli və plüralist bir quruluşa doğru təkamülünü ifadə edir. Gələcəkdə Cənubi Qafqazın tək bir gücün təsir dairəsi olaraq qalmaqdansa, müxtəlif regional və qlobal aktorların rəqabət apardığı geosiyasi tarazlıq zonasına çevrilməsi daha çox ehtimal olunur. Bu yeni tənlik çərçivəsində region ölkələri öz xarici siyasət seçimlərini daha müstəqil şəkildə formalaşdırmaq imkanı da əldə edəcəklər.
Alparslan Demokrat.az
