Su ehtiyatlarının qorunması bu gün təkcə ekoloqların deyil, bütün dövlətlərin prioritet hesab etdiyi strateji məsələlərdən biridir. Çünki su yalnız təbii resurs deyil, eyni zamanda həyatın davamlılığını təmin edən əsas amildir. Yer üzərində mövcud olan bütün canlıların yaşamı birbaşa su ilə bağlıdır. Bu səbəbdən də çayların, göllərin, bulaqların və digər su hövzələrinin ekoloji baxımdan təhlükəsiz saxlanılması təkcə ayrı-ayrı ölkələrin deyil, bütövlükdə bəşəriyyətin ortaq məsuliyyəti hesab olunur. Su mənbələrinin çirkləndirilməsi isə yalnız müəyyən ərazilərdə yaşayan insanların deyil, bütöv ekosistemin gələcəyini təhlükə altına qoyur.
Təəssüf ki, dünya tarixində müharibələr və işğallar zamanı yalnız şəhərlər və yaşayış məntəqələri dağıdılmayıb, eyni zamanda təbiətə qarşı da ciddi vandalizm həyata keçirilib. Azərbaycan torpaqlarının uzun illər Ermənistanın işğalı altında qalması dövründə Qarabağ və ətraf rayonlarda baş verən ekoloji dağıntılar bunun ən ağır nümunələrindən biri kimi qiymətləndirilir. İşğal müddətində Ermənistan tərəfindən həyata keçirilən qeyri-qanuni fəaliyyətlər nəticəsində meşələr qırılıb, su mənbələri çirkləndirilib, faydalı qazıntılar talan olunub və bölgənin ekoloji tarazlığı ciddi şəkildə pozulub.
İşğal dövründə təbiətə vurulan ziyan
2020-ci ildə Azərbaycanın ərazi bütövlüyünü bərpa etməsindən sonra işğaldan azad edilmiş ərazilərdə ortaya çıxan mənzərə Ermənistanın illərlə bölgədə həyata keçirdiyi dağıntıların miqyasını açıq şəkildə göstərdi. Dağıdılmış şəhərlər, viran qoyulmuş kəndlər, yandırılmış meşələr və talan olunmuş təbii sərvətlər işğalın yalnız humanitar deyil, həm də ekoloji fəlakətə səbəb olduğunu nümayiş etdirdi.
Mütəxəssislər bildirirlər ki, işğal illərində Qarabağ və Şərqi Zəngəzur bölgəsində təbiətə qarşı sistemli şəkildə vandalizm həyata keçirilib. Qanunsuz mədən fəaliyyəti aparılıb, ağaclar kütləvi şəkildə qırılıb, çay və bulaqlar müxtəlif tullantılarla çirkləndirilib. Xüsusilə Zəngilan rayonunda yerləşən nadir çinar meşələrinin məhv edilməsi regionun ekologiyasına ciddi zərbə vurub. Həmin meşələr təkcə Azərbaycanın deyil, ümumilikdə Qafqaz regionunun mühüm təbii sərvətlərindən biri hesab olunurdu.
Ekoloqlar qeyd edirlər ki, meşələrin məhv edilməsi torpaq eroziyasını sürətləndirir, iqlim balansını dəyişdirir və su ehtiyatlarının azalmasına səbəb olur. Uzun illər ərzində formalaşmış təbii ekosistemin pozulması isə gələcəkdə daha ağır nəticələr doğura bilər.
Oxçuçayda yaranmış ekoloji fəlakət
Ermənistanın törətdiyi ən ciddi ekoloji cinayətlərdən biri Oxçuçayın çirkləndirilməsi hesab olunur. Ermənistan ərazisində fəaliyyət göstərən mədən sənayesi müəssisələrinin tullantıları uzun illər ərzində heç bir təmizlənmə aparılmadan birbaşa çaya axıdılıb. Nəticədə su hövzəsi ağır metallarla və müxtəlif kimyəvi maddələrlə çirkləndirilib.
Aparılan monitorinqlər zamanı çayın suyunda mis, molibden və digər ağır metallarla bağlı normadan dəfələrlə artıq göstəricilər qeydə alınıb. Bu isə çay ekosistemində ciddi problemlər yaradıb. Oxçuçayda balıqların və digər canlıların kütləvi şəkildə məhv olması halları da məhz bununla əlaqələndirilir. Mütəxəssislər bildirirlər ki, problemin təhlükəli tərəfi yalnız bir çayın çirklənməsi ilə məhdudlaşmır. Çünki Oxçuçay sonradan Araz çayına tökülür və nəticədə çirkləndirici maddələr daha geniş ərazilərə yayılır. Bu isə regionun ümumi ekoloji təhlükəsizliyi üçün ciddi risk yaradır.
Araz çayı üçün yaranan risklər
Ekspertlərin fikrincə, Ermənistanın həyata keçirdiyi ekoloji vandalizm Araz çayının ekosisteminə də mənfi təsir göstərib. Oxçuçayın və digər çayların suları nəticə etibarilə Araz hövzəsinə qarışdığı üçün çirklənmə böyük su sisteminə yayılır.
Son illərdə Araz çayında su səviyyəsinin azalması və bəzi ərazilərdə ekoloji problemlərin artması da mütəxəssislərin diqqət mərkəzindədir. Bir sıra ekspertlər hesab edirlər ki, bu vəziyyət yalnız qlobal iqlim dəyişiklikləri ilə bağlı deyil, həm də uzun illər davam edən qeyri-qanuni müdaxilələrin nəticəsidir. Araz çayı Azərbaycan üçün strateji əhəmiyyət daşıyan əsas su mənbələrindən biridir. Çayın suları kənd təsərrüfatı, enerji istehsalı və içməli su təminatı baxımından böyük rol oynayır. Buna görə də bu hövzədə baş verən istənilən ekoloji problem ölkənin su təhlükəsizliyinə birbaşa təsir göstərir.
Ağstafaçayda müşahidə olunan problemlər
İşğal illərində problemlərlə üzləşən su mənbələrindən biri də Ağstafaçay olub. Tarixi Azərbaycan torpaqlarından mənbə götürən bu çay uzun illər müxtəlif müdaxilələrə məruz qalıb.
Məlumdur ki, Ermənistan tərəfi bəzi dövrlərdə çayın axınının qarşısını müxtəlif üsullarla məhdudlaşdırmağa çalışıb. Bu isə Azərbaycanın qərb rayonlarında, xüsusilə Qazax bölgəsində kənd təsərrüfatına ciddi təsir göstərib. Yay aylarında su çatışmazlığının artması nəticəsində əkin sahələrinin suvarılmasında çətinliklər yaranıb, məhsuldarlıq aşağı düşüb.
Hətta müəyyən dövrlərdə Coğaz gölündə suyun səviyyəsinin kritik həddə enməsi də müşahidə olunub. İşğaldan sonra aparılan araşdırmalar isə Ağstafaçayın da sənaye tullantıları ilə çirkləndirildiyini ortaya çıxardı. Bu fakt bir daha sübut etdi ki, Ermənistan tərəfindən bölgədə təbiətə qarşı sistemli şəkildə ekoloji cinayətlər törədilib.
Meşələrin yandırılması və ekoloji terror
Ermənistanın təbiətə vurduğu ziyan yalnız çayların çirkləndirilməsi ilə məhdudlaşmayıb. Azərbaycan Ordusunun işğal altındakı torpaqları azad etməsi zamanı geri çəkilən separatçıların yaşayış evlərini və meşələri yandırması da böyük ekoloji fəsadlara səbəb olub.
Kəlbəcər, Laçın və digər rayonlarda meşələrin yandırılması bölgənin flora və faunasına ciddi zərbə vurdu. Ekoloqlar bildirirlər ki, meşələrin məhv edilməsi torpaqların münbitliyini azaldır, su ehtiyatlarının formalaşmasına mənfi təsir göstərir və heyvanların yaşayış mühitini sıradan çıxarır.
Bu cür addımlar ekoloji terror nümunəsi kimi qiymətləndirilir. Çünki təbiətin məqsədli şəkildə məhv edilməsi gələcək nəsillərin yaşayışına və regionun ekoloji təhlükəsizliyinə birbaşa təhdid yaradır.
Beynəlxalq təşkilatların mövqeyi
Azərbaycan tərəfi işğal dövründə törədilmiş ekoloji cinayətlərlə bağlı dəfələrlə beynəlxalq təşkilatlara müraciət edib. Rəsmi Bakı müxtəlif beynəlxalq platformalarda su mənbələrinin çirkləndirilməsi, meşələrin qırılması və təbii sərvətlərin qanunsuz istismarı ilə bağlı faktlar təqdim edib.
Bununla belə, bir sıra beynəlxalq qurumların və bəzi ölkələrin bu məsələlərə münasibətdə yetərincə prinsipial mövqe nümayiş etdirmədiyi müşahidə olunub. Ekspertlər hesab edirlər ki, ekoloji problemlərlə bağlı ikili standartların tətbiqi qəbuledilməzdir. Çünki ekologiya siyasi maraq predmeti deyil, bütün bəşəriyyətin ortaq sərvətidir.
Azərbaycanda aparılan bərpa işləri
Hazırda işğaldan azad olunmuş ərazilərdə ekoloji vəziyyətin bərpası istiqamətində genişmiqyaslı tədbirlər həyata keçirilir. Ekologiya və Təbii Sərvətlər Nazirliyi tərəfindən çaylar, göllər və digər su hövzələri üzərində davamlı monitorinqlər aparılır.
Oxçuçayın və digər çirkləndirilmiş su mənbələrinin təmizlənməsi istiqamətində xüsusi proqramlar icra olunur. Mütəxəssislər bildirirlər ki, uzun illər ərzində təbiətə vurulan zərərin aradan qaldırılması qısa müddətdə mümkün deyil və bu proses mərhələli şəkildə həyata keçirilməlidir.
Bununla yanaşı, azad edilmiş ərazilərdə geniş yaşıllaşdırma layihələri həyata keçirilir, yeni meşə zolaqları salınır və regionun ekoloji tarazlığının bərpası üçün mühüm addımlar atılır.
Su təhlükəsizliyi gələcəyin əsas məsələlərindən biridir
Azərbaycanın əsas su ehtiyatları olan Kür, Araz və digər çaylar bir neçə ölkənin ərazisindən keçdiyi üçün transsərhəd suların qorunması xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Ekspertlər hesab edirlər ki, region ölkələri arasında su təhlükəsizliyi və ekologiyanın qorunması istiqamətində əməkdaşlığın gücləndirilməsi vacibdir.
Çünki su ehtiyatlarının çirkləndirilməsi yalnız bir dövlətə deyil, bütövlükdə regiona mənfi təsir göstərir. Bu baxımdan da su təhlükəsizliyi yaxın illərdə qlobal səviyyədə ən vacib strateji məsələlərdən biri kimi qalacaq.
Mütəxəssislərin fikrincə, təbiətə vurulan zərərin qarşısını almaq və mövcud su ehtiyatlarını qorumaq üçün həm dövlət qurumları, həm beynəlxalq təşkilatlar, həm də cəmiyyət birgə fəaliyyət göstərməlidir. Əks halda, gələcəkdə ekoloji problemlərin miqyası daha da genişlənə və su təhlükəsizliyi qlobal böhran səviyyəsinə çata bilər.
Qeyd: Yazı “Rəvan” Gəncliyə Dəstək İctimai Birliyi Azərbaycan Respublikasının Qeyri-Hökumət Təşkilatlarına Dövlət Dəstəyi Agentliyinin maliyyə yardımı ilə həyata keçirdiyi “Gənclər arasında sudan qənaətlə istifadənin təşviqi” layihəsi çərçivəsində hazırlanıb. Əks olunan fikir və mülahizələr müəllifə aiddir və Azərbaycan Respublikasının Qeyri-Hökumət Təşkilatlarına Dövlət Dəstəyi Agentliyinin rəsmi mövqeyini əks etdirməyə bilər.
