Son zamanlar uşaqlar arasında aqressiv davranışların artması, bunun təkcə həmyaşıdlarına deyil, müəllimlərə və digər böyüklərə qarşı da nümayiş etdirilməsi narahatlıq doğurur. Məktəblərdə uşaqların əsəbi və aqressiv davranışları, mübahisə və qarşıdurmaların artması problemin səbəblərinin araşdırılmasını zəruri edir.
Uşaqlarda aqressiv davranışın əsas səbəbləri nələrdir? Bu davranış daha çox hansı amillərin təsiri ilə formalaşır?
Psixologiya Elmi-Tədqiqat İnstitutunun sədri, psixoloq Elnur Rüstəmov Demokrat.az-a söyləyib ki, uşaqların həmyaşıdlarına, müəllimlərinə və digər böyüklərə qarşı aqressiv davranması valideynləri və məktəbləri haqlı olaraq narahat edir:
"Bunun son illərdə nə qədər artdığını söyləmək üçün müqayisəli statistikaya ehtiyac var. Ancaq qarşılaşdığımız hallara diqqətlə yanaşmaq vacibdir. Uşağın bir dəfə əsəbiləşməsi və ya mübahisə etməsi ilə davamlı şəkildə başqalarını qorxutması, təhqir etməsi və fiziki güc tətbiq etməsi eyni şey deyil. Aqressiv davranışın arxasında adətən tək bir səbəb dayanmır. Bəzən uşaq qəzəbini necə ifadə edəcəyini bilmir. Bəzən ailədə gördüyü sərt ünsiyyəti məktəbdə təkrarlayır. Elə hallar da olur ki, uşaq özü uzun müddət lağa qoyulub, kənarda saxlanılıb və ya zorakılığa məruz qalıb. Yığılmış gərginlik sonradan başqa bir uşağa, yaxud müəllimə qarşı sərt reaksiya kimi üzə çıxa bilər. Bu, davranışa haqq qazandırmır; onun səbəbini anlamağa kömək edir.
Ailə mühiti burada mühüm rol oynayır. Uşaq böyüklərin fikir ayrılığını necə həll etdiyini müşahidə edir. Evdə problemlər davamlı olaraq qışqırıq, təhqir və ya hədə ilə həll edilirsə, uşaq da bunu münasibət qurmağın bir yolu kimi mənimsəyə bilər".
Psixoloq qeyd edib ki, digər tərəfdən, həddindən artıq sərt cəza ilə heç bir sərhədin qoyulmaması fərqli yollarla olsa da, uşağın davranışını idarə etməsini çətinləşdirə bilər:
"Uşağın həm qayğıya, həm də aydın və ardıcıl qaydalara ehtiyacı var.
Məktəb mühitini də ayrıca qiymətləndirməliyik. Sinifdə lağ etmə, qruplaşma və uşağı kollektivdən kənarda saxlama halları vaxtında görünməyəndə gərginlik böyüyə bilər. Müəllimə qarşı sərt davranışın arxasında da müxtəlif səbəblər ola bilər: uşaq özünü anlaşılmamış hiss edə, nüfuz qazanmağa çalışa və ya başqa yerdə yaşadığı gərginliyi sinifdə göstərə bilər. Buna görə hər hadisəyə hazır bir izah vermək düzgün deyil. Nə baş verdiyini uşağı, müəllimi və valideyni dinləyərək müəyyənləşdirmək lazımdır. Ekran məzmununun təsiri də nəzərdən keçirilməlidir, amma aqressiyanın bütün səbəbini telefonda və ya sosial şəbəkədə axtarmaq sadələşdirmə olar. Uşağın nə izlədiyi, onlayn mühitdə təhqirə və ya zorakılığa məruz qalıb-qalmadığı, yuxusunun və gündəlik rejiminin pozulub-pozulmadığı birlikdə dəyərləndirilməlidir. Belə hallarda ilk addım bütün uşaqların təhlükəsizliyini təmin etməkdir. Ardınca hadisənin nə vaxt və hansı şəraitdə baş verdiyini, təkrarlanıb-təkrarlanmadığını araşdırmaq lazımdır. Aqressiv davranan uşağı hamının qarşısında "pis uşaq" kimi damğalamaq problemi həll etmir. Eyni zamanda zərər görən uşağın yaşadığını kiçiltmək, ondan sadəcə "barışmağı" tələb etmək də doğru deyil. Birinə dəstək göstərərkən digərinin təhlükəsizliyi və hüquqları unudulmamalıdır. Valideyn, müəllim və məktəb psixoloqu birlikdə uşağa aydın sərhəd qoymalı, davranışının nəticəsini anlatmalı və qəzəbini sözlə ifadə etmək, kömək istəmək, mübahisədən uzaqlaşmaq kimi bacarıqları öyrətməlidirlər. Davranış davamlıdırsa, şiddətlənirsə və ya kiməsə fiziki təhlükə yaradırsa, uşağın fərdi psixoloji qiymətləndirilməsi vacibdir. Məqsəd uşağı yalnız həmin an sakitləşdirmək deyil. Məqsəd onun niyə belə davrandığını anlamaq, zərər görən uşağı qorumaq və məktəbdə hörmətə əsaslanan münasibət qurmaqdır. Aqressiyanın qarşısını almaq bir söhbətlə bitmir; ailə ilə məktəbin ardıcıl əməkdaşlığını tələb edir".
Qeyd edək ki, ötən günlərdə Türkiyənin Manisa vilayətinin Turgutlu rayonunda məktəb yaxınlığında 15 yaşlı şagirdin silahlı hücum etməsi və 11 nəfərin yaralanması uşaqlarda aqressiya, zorakılıq davranışının səbəbləri və erkən müdaxilə mövzusunu aktuallaşdırır.
