Türkiyədə baş vermiş uğursuz dövlət çevrilişi cəhdindən 10 il ötür. Həmin gecə ölkənin taleyini birdəfəlik dəyişdi.
15 iyul 2016-cı ildə hərbçilərin bir qrupu prezident Rəcəb Tayyib Ərdoğanı devirməyə çalışdı. Hadisə sakit yay axşamında qəfil başladı. Küçələrə tanklar çıxdı, Ankarada parlament binası bombalandı. Boğaziçi körpüsü hərbçilər tərəfindən bağlandı. Saatlar sonra Ərdoğan canlı yayımda xalqı küçələrə çıxmağa səslədi. Çevriliş cəhdi uğursuz oldu. Lakin hadisənin siyasi fəsadları bu gün də hiss olunur.
Rəsmi Ankara qiyamda fətullahçıları ittiham etdi. Hərəkatın rəhbəri Fəthullah Gülən ABŞ-da sürgündə yaşayırdı və 2024-cü ildə orada vəfat etdi. O, vaxtilə Ərdoğanın ən yaxın müttəfiqi idi. Sonradan münasibətlər pozuldu. Hakimiyyət Güləni dövlət aparatına sızaraq çevriliş hazırlamaqda ittiham etdi. Gülən tərəfdarları isə ittihamları rədd etdilər.
15 İyul – Türkiyədə Demokratiya və Milli Birlik Günü
15 iyul Türkiyədə Demokratiya və Milli Birlik Günü kimi qeyd olunur və rəsmi istirahət günüdür. Keçmiş Boğaz körpüsü hazırda "15 İyul Şəhidlər Körpüsü" adlanır. Bu ad çevriliş cəhdi zamanı həlak olanların xatirəsini əbədiləşdirir. Rəsmi məlumatlara görə, həmin hadisələr zamanı 253 nəfər həlak olub və onların əksəriyyəti mülki şəxslərdir. Türkiyədə bir çox küçə, meydan və məktəb də "15 İyul" adını daşıyır.
Türkiyə hakimiyyəti çevriliş cəhdinə görə Gülən hərəkatını ittiham etdi
Türkiyə hakimiyyəti dövlət çevrilişi cəhdinə görə məsuliyyəti Gülən hərəkatının üzərinə qoyub. Hərəkatın qurucusu, islam vaizi Fəthullah Gülən uzun illər ABŞ-də yaşayıb və 2024-cü ildə orada vəfat edib.
Vaxtilə o, Ərdoğanın ən yaxın müttəfiqlərindən biri hesab olunurdu. Onlar birlikdə Türkiyə Silahlı Qüvvələrinin siyasi təsirini zəiflətməkdə və Ərdoğan hakimiyyətinin möhkəmləndirilməsində mühüm rol oynamışdılar. Sonradan isə onların ittifaqı dağıldı.
Hakimiyyət Güləni onilliklər ərzində tərəfdarlarını məhkəmə sisteminə, polisə, orduya və digər dövlət qurumlarına yerləşdirərək dövləti daxildən sarsıtmağa çalışmaqda ittiham etdi. Gülən özü və tərəfdarları isə dövlət çevrilişi cəhdində hər hansı iştiraklarını təkzib edirdilər. Buna baxmayaraq, uğursuz çevriliş cəhdindən sonra bu hərəkatla əlaqəli olduğu bildirilən çoxlu sayda yüksək rütbəli hərbçi həbs olundu.
Lakin bu ildönümü təkcə qurbanların xatirəsini simvolizə etmir. O, həm də Türkiyə tarixində dərin siyasi dönüş nöqtəsini ifadə edir. Çevriliş cəhdindən sonrakı illərdə hakimiyyət mövqelərini daha da gücləndirdi. Gülən hərəkatı terror təşkilatı elan edildi, onun ölkə daxilindəki ehtimal olunan tərəfdarları isə dövlət aparatındakı vəzifələrindən uzaqlaşdırıldı.
Çevriliş cəhdindən altı gün sonra Türkiyə parlamenti ölkədə fövqəladə vəziyyət (OHAL) elan etdi. İlkin olaraq üç ay müddətinə nəzərdə tutulan bu rejim sonradan yeddi dəfə uzadıldı və yalnız 19 iyul 2018-ci ildə başa çatdı. Həmin iki il ərzində Prezident Ərdoğan ölkəni əsasən fövqəladə fərmanlarla idarə etdi. Ümumilikdə bu müddətdə 32 belə sənəd qəbul olundu.
Dövlət aparatında genişmiqyaslı təmizləmələr həyata keçirildi. Dövlət qurumlarından və silahlı qüvvələrdən 125 mindən çox əməkdaş işdən çıxarıldı. Rəsmi məlumatlara görə, 2016–2025-ci illərdə Gülən hərəkatı ilə əlaqədə şübhəli bilinən təxminən 390 min nəfər saxlanılıb. Onlardan 113 minə yaxını həbs edilib. Bundan başqa, məktəblər, ictimai təşkilatlar, fondlar və kütləvi informasiya vasitələri də daxil olmaqla 2761 müəssisə bağlanıb. Dövlət çevrilişi cəhdində ehtimal olunan iştiraka görə 4130 nəfər ömürlük həbs cəzasına məhkum edilib.
Qiyamdan sonra mərkəzləşdirilmiş idarəetmə modeli formalaşdı
Politoloq Ersin Kalaycıoğlu bildirir ki, fövqəladə vəziyyətin təsirləri hələ də qalır. Geniş səlahiyyətlər mərkəzləşdirilmiş idarəetmə sistemi yaradıb. İnzibati aparat peşəkar standartlardan uzaqlaşaraq siyasi göstərişləri icra edən orqana çevrilib. Müxalifət isə iddia edir ki, təmizləmələr zamanı təkcə fətullahçılar yox, başqaları da hədəf alınıb.
Qiyamdan sonra Ərdoğanın partiyası millətçilərlə yaxınlaşdı. Bu ittifaq 2017-ci ildə konstitusiya referendumuna yol açıb. Türkiyə parlament sistemindən prezident üsul-idarəsinə keçib. Baş nazir postu ləğv edilib, prezidentin səlahiyyətləri artırılıb. Müxalifət bunu "təkadamlıq rejim" adlandırır. Kalaycıoğlu yeni sistemi hakimiyyətin bir nəfərin əlində cəmləşdiyi struktur kimi xarakterizə edir.
Yeni sistem müxalifəti birləşməyə məcbur etdi. Birgə koalisiyalar sayəsində müxalifət 2019 və 2024-cü illərdə Ankara və İstanbul meriyalarını qazandı. Lakin həmin siyasətçilər, xüsusən İstanbul meri Əkrəm İmamoğlu sonradan cinayət təqibləri ilə üzləşib.
Qısası, 10 il əvvəlki uğursuz qiyam Türkiyəni tamamilə fərqli siyasi və hüquqi müstəviyə daşıyıb.
