İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusu (SEPAH) Azərbaycanla sərhədində genişmiqyaslı hərbi təlimlərə başlayıb. Təlimlərdə iki dövlət arasında sərhədin böyük bir hissəsini müəyyən edən Araz çayını keçmək üçün məşqlər keçirilir. “Qüdrətli İran” adlanan təlimlər oktyabrın 17-də başlayıb. Təlimlərin dəqiq yeri göstərilməyib, lakin İran mediası təlimlərin İranın Ərdəbil əyalətləri ilə Şərqi Azərbaycan əyalətləri arasında, İranın Azərbaycanın Füzuli rayonu ilə sərhədində keçirildiyini bildirib. Açıq mənbə kəşfiyyatı üzrə ekspertlərdən biri isə ponton keçidinin fotolarını təhlil edərək onun Naxçıvanla üzbəüz ərazidə keçirildiyini müəyyən edib.
Bundan əvvəl İran ötən ilin payız aylarında Azərbaycanla sərhəddə hərbi təlimlər keçirib. 2021-ci ilin sentyabr ayında İran İslam Respublikası Silahlı Qüvvələri bölmələrinin və hərbi texnikasının bir hissəsini şimal-qərb sərhədlərinə keçirməyə başlayıb. Oktyabrın 1-də rəsmən başlanmış “Xeybər fatehləri” hərbi təlimləri Azərbaycanın, eləcə də dünya miqyasında bir çox dövlətin narahatlığına səbəb olub.
Təlimlər başlayandan az sonra Azərbaycan prezidenti İlham Əliyev Tehranın motivlərini açıq şəkildə şübhə altına alıb.
İranın Sovet İttifaqının süqutundan sonra ilk dəfə sərhəddə təlim keçdiyinə diqqət çəkən İlham Əliyev sözlərinə belə davam edib: “Ermənilər 30 ildir Cəbrayıl, Füzuli və Zəngilanda olanda İran niyə hərbi təlimlər keçirmirdi? Nə üçün bu torpaqlar işğaldan azad olunandan sonra İran hərbi təlimlərə başladı? Bunlar qanuni suallardır”.
Qarabağ müharibəsində Ermənistana qarşı sürətli qələbəsindən sonra Azərbaycan Türkiyə və İsraillə hərbi və siyasi müttəfiqliklərin daha da dərinləşdirilməsi istiqamətində böyük addımlar atdı, bu da öz növbəsində Tehranda qəzəb doğurdu.
Rəsmi Bakı 1991-ci ildə Sovet İttifaqından müstəqillik əldə etdikdən sonra Türkiyə və Azərbaycan uzun müddət yaxın münasibətlərə malikdir. Türkiyənin Azərbaycana silah satışı, o cümlədən “Bayraktar TB2” PUA-ları Ermənistanla müharibədə ciddi rol oynayıb. Türkiyənin dəstəyi, şübhəsiz ki, Azərbaycanın həmin müharibədə qətiyyətlə qalib gəlməsi üçün çox mühüm amil oldu.
Ankara və Bakı onsuz da geniş olan müdafiə əlaqələrini daha da genişləndirmək üçün addımlar atıblar. Ötən ilin iyun ayında Türkiyə prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan Şuşa şəhərini ziyarət etdi və burada tərəflər Şuşa Bəyannaməsini imzaladılar. İki ölkə də bir-birinin ərazilərində tez-tez və müntəzəm hərbi təlimlər keçirir. Ötən ilin sentyabr ayında Azərbaycanda ilk dəfə olaraq “Üç Qardaş” adı ilə tanınan Azərbaycan, Türkiyə və Pakistan arasında üçtərəfli hərbi təlim keçirilib. Təlimlər həmin üç regional gücün xüsusi təyinatlı qüvvələri arasında qarşılıqlı fəaliyyətin təkmilləşdirilməsi və onları “sülh və müharibə dövründə əməliyyatlara” hazırlamaq məqsədi daşıyıb.
Türkiyə və Azərbaycan özlərini qürurla “bir millət, iki dövlət” elan etməklə qardaşlıq və qohumluq əlaqələrini vurğulayırlar. Onların genişlənən hərbi əlaqələri bəzilərini inkişaf etməkdə olan strateji müttəfiqliklərinə istinad etmək üçün “iki dövlət, bir ordu” ifadəsini işlətməyə vadar etdi. Həqiqətən də Şuşa Bəyannaməsini imzaladıqdan az sonra Ərdoğan işarə etdi ki, Türkiyə hətta Azərbaycanda hərbi baza yaratmağı düşünə bilər. NATO-nun ikinci ən böyük ordusunun Qafqazda baza açmaq perspektivi, şübhəsiz ki, Rusiyanı qıcıqlandıracaq. Tehranda da bu, xoş qarşılanmayıb.
İran və Azərbaycan şiələrin əksəriyyətinin müsəlman olduğu ölkələrdir. Lakin 1991-ci ildə Sovet İttifaqından müstəqillik əldə etdikdən sonra səmimi mehriban qonşuluq münasibətləri yaranmadı. İranda üç vilayətdən ibarət Azərbaycan bölgəsi var. Qərbi Azərbaycan, Şərqi Azərbaycan və Ərdəbil. Tehran faktiki olaraq Azərbaycanın qonşusu və xristianların əksəriyyətinin yaşadığı ölkə olan rəqib Ermənistanla daha sıx əlaqələrə malikdir. İşğala cavab olaraq Azərbaycan və Türkiyə tərəfindən sərhədlər bağlandıqda Ermənistanın İranla qısa sərhədi İrəvan üçün “həyat xətti” adlandırıldı.
Azərbaycanın İsraillə sıx münasibəti var. İran uzun müddətdir ki, Bakının yəhudi dövləti ilə iqtisadi, siyasi və hərbi əlaqələrinə qarşı çıxır. Azərbaycan İsrailə neft, İsrail isə Azərbaycana silah satır. Məsələn, İsrail Azərbaycana müharibədə Bakının Ermənistanın hava hücumundan müdafiə sistemlərinə dağıdıcı təsir göstərdiyi “Harop” PUA-ları satıb. İsrail həmçinin həmin müharibənin son anlarında Ermənistanın Rusiya istehsalı olan “İsgəndər” raketini vurduğu bildirilən “Barak 8” hava hücumundan müdafiə sistemlərini də satıb.
Hazırda İran İsraillə Azərbaycan arasında silah sazişlərindən, eləcə də Azərbaycanın yaxın gələcəkdə potensial olaraq İsraildə səfirlik açması perspektivindən narahatdır. Bu baş verəsə, Azərbaycan Bəhreyndən sonra İsraildə səfirlik açan ikinci şiə dövləti olacaq. Və nəzərə alsaq ki, Azərbaycan, Bəhreyn, İran və İraq dünyada şiələrin çoxluq təşkil etdiyi yeganə dörd dövlətdir, belə bir addımın Tehrana simvolik və psixoloji təsirləri çox güman ki, kifayət güclü olacaq.
