İnsan üçün ən dəyərli şey nədir?
Pul?
Əmlak?
Maşın?
Bəlkə də heç biri.
Ən dəyərli şey zamandır.
Çünki itirdiyin pulu yenidən qazana bilərsən. Əldən çıxan əşyanı yenidən ala bilərsən. Amma itən vaxtı geri qaytarmaq mümkün deyil.
Tıxac isə zamanın düşmənidir.
Səhər evdən çıxırsan. Yolun uzaq deyil. Amma maşınlar hərəkət etmir. Beş dəqiqə keçir, on dəqiqə keçir, yarım saat keçir…
Sən əslində yolda dayanmırsan.
Ömründən bir hissə orada qalır.
Bəlkə də avtomobilə münasibətimizə bir az bu tərəfdən baxmaq lazımdır.
Maşın yalnız dörd təkər, mühərrik və sükan deyil.
Maşın bir növ kiçik, daşına bilən evdir.
İçində oturursan, öz məkanına çəkilirsən, musiqini özün seçirsən, temperaturu özün müəyyənləşdirirsən, yolunu özün seçirsən. Bəzən telefonla danışmadan sadəcə düşünürsən. Bəzən günün ən sakit on beş dəqiqəsi elə maşında keçir.
Ən əsası isə səni bir yerdən başqa yerə aparır.
Vaxtını özün idarə etmək imkanı verir.
Və məsələ də elə buradan başlayır.
Çünki insanın maşına ehtiyacı çox vaxt maşının özünə olan həvəsdən yaranmır. Sadəcə həyatın tempi buna məcbur edir.
Ev bir yerdədir, iş başqa yerdə. Uşaq məktəbdədir, valideyn başqa ünvanda. Günün içində bir-birinin ardınca görüşlər, işlər, məsuliyyətlər düzülür.
Belə bir həyatın içində avtomobil bəzən komfort deyil, vaxt məsələsidir.
İctimai nəqliyyat sizi evinizdən işinizə rahat, sürətli və ən əsası, proqnozlaşdırıla bilən şəkildə çatdırırsa, əlbəttə, insanın hər gün sükan arxasına keçmək üçün ayrıca səbəb axtarmasına ehtiyac qalmır.
Amma bu imkan hər istiqamətdə, hər saatda eyni səviyyədə deyilsə, avtomobil seçim olmaqdan çıxıb ehtiyaca çevrilir.
Şəhərdə avtomobillərin sayını azaltmaq istəyirlər. Amma avtomobilə olan ehtiyacı azaltmadan bunu etmək çətindir.
Çünki maşınları azaltmaq başqa şeydir, insanları maşından asılı vəziyyətdə qoymamaq başqa.
Yəni, məsələ "maşından düş" demək deyil.
Məsələ elə şərait yaratmaqdır ki, insan maşından düşəndə özünü cəzalandırılmış kimi hiss etməsin.
Elə şərait yaratmaq lazımdır ki, insan özü desin:
"Bu gün maşını evdə saxlayım. Belə daha rahatdır."
Bu, qadağadan daha güclü nəticədir.
Çünki seçim insanın özündən gəlir.
Əslində yaxşı şəhər avtomobillə insan arasında seçim qoymur.
İnsana seçim imkanı verir.
İstəsən avtomobilinlə gedirsən.
İstəsən metroya minirsən.
İstəsən avtobusdan istifadə edirsən.
Bahalı avtomobil sürmək lüks ola bilər. Ancaq, avtomobil sürmək lüks olmamalıdır.
Sadə avtomobillə işə getmək, uşağını məktəbə aparmaq, yaşlı valideynini həkimə çatdırmaq, şəhərin bir ucundan digərinə vaxtında yetişmək lüks kateqoriyasına salınmamalıdır.
Çünki avtomobilin qiyməti ilə onun insan həyatındakı funksiyası eyni şey deyil.
Kiminsə avtomobili 10 min manatlıqdır, kiminsəki 100 min.
Amma hər ikisinin sükanı arxasında oturan insanın bir sutkası 24 saatdır.
Zaman hamıya eyni verilir.
Ona görə şəhər haqqında danışanda bəlkə də əsas sual "neçə maşın var?" olmamalıdır.
Əsas sual budur:
İnsan öz evindən çıxandan sonra işinə, məktəbinə, xəstəxanaya, universitetinə, görüşünə nə qədər vaxtda və nə qədər rahat çata bilir?
Çünki şəhərin uğuru yalnız yolların genişliyi, binaların hündürlüyü və avtomobillərin sayı ilə ölçülmür.
Şəhər bir az da insanın vaxtına münasibətidir.
İnsana vaxt qazandıran şəhər rahat şəhərdir.
Vaxtını yolda alan şəhər isə nə qədər müasir görünsə də, insanı yorur.
Maşın bu problemin özü deyil.
Bəzən problemin içində itirdiyimiz vaxtdır.
Və bəlkə də avtomobilə baxışımızı dəyişməyin ən sadə yolu budur:
Maşını dəbdəbə kimi yox, insanın vaxtını qoruyan vasitə kimi görmək.
Çünki maşın sürmək lüks olmamalıdır.
Çünki insanın işinə vaxtında çatması, ailəsinə vaxt ayırması, şəhərin bir nöqtəsindən digərinə rahat getməsi lüks deyil.
Bu, sadəcə normal həyatdır.
