Son zamanlar azyaşlı və yeniyetmələrin iştirakı ilə böyüklərə qarşı zorakılıq hallarının gündəmə gəlməsi cəmiyyətdə narahatlıq yaradır. Belə hadisələrdə uşaqların aqressiv davranışlarının səbəbləri, ailə və sosial mühitin təsiri, eləcə də zorakılığın qarşısının vaxtında alınması məsələsi diqqət çəkir.
Azyaşlıların böyüklərə qarşı zorakılığa əl atmasının əsas səbəbləri nələrdir?
Psixologiya Elmi-Tədqiqat İnstitutunun sədri, psixoloq Elnur Rüstəmov Demokrat.az-a açıqlamasında bildirib ki, azyaşlı və yeniyetmələrin böyüklərə qarşı zorakılığa əl atması bir səbəblə izah edilə bilməz:
“Belə davranışlar adətən ailə münasibətləri, sosial mühit, uşağın emosional vəziyyəti və fərdi psixoloji xüsusiyyətlərin qarşılıqlı təsiri nəticəsində meydana çıxır. Baş verən hadisəni yalnız uşağın aqressivliyi və ya tərbiyəsizliyi ilə əlaqələndirmək problemin əsl səbəblərini görməyə mane ola bilər.
Uşaq ilk davranış modellərini ailədə öyrənir. Ailədə davamlı münaqişə, təhqir, fiziki cəza, sərt ünsiyyət və zorakılıq varsa, uşaq zamanla bu davranışları münasibət qurmağın normal yolu kimi qəbul edə bilər. Böyüklərin problemləri qışqırmaq, hədə-qorxu gəlmək və güc tətbiq etməklə həll etdiyini görən uşaq da qarşılaşdığı çətinliklər zamanı eyni üsula müraciət edə bilər.
Bəzi hallarda isə uşaq uzun müddət məruz qaldığı təzyiqə, alçaldılmaya və laqeyd münasibətə zorakı davranışla cavab verir. Valideyn nəzarətinin zəif olması da mühüm amillərdəndir. Uşağın kimlərlə ünsiyyət qurduğu, vaxtını harada və necə keçirdiyi, internetdə hansı məzmunları izlədiyi bilinmədikdə riskli davranışların qarşısını vaxtında almaq çətinləşir.
Digər tərəfdən, həddindən artıq sərt nəzarət, uşağın fikrinin daim rədd edilməsi, onun şəxsiyyətinə hörmət göstərilməməsi və yalnız cəza üzərində qurulan münasibət də daxili gərginliyi artırır. Bu gərginlik müəyyən mərhələdə valideynə, müəllimə və ya başqa bir böyüyə qarşı aqressiya şəklində üzə çıxa bilər. Yeniyetməlik dövrünün psixoloji xüsusiyyətləri də nəzərə alınmalıdır. Bu mərhələdə yeniyetmə müstəqillik qazanmağa, özünü təsdiq etməyə və sosial mühitdə mövqe tutmağa çalışır. Emosiyaların idarə olunması bacarığı tam formalaşmadığından qəzəb, inciklik və məyusluq daha sərt şəkildə ifadə oluna bilər. Yeniyetmə özünü eşidilməyən, dəyərsiz və ya daim tənqid olunan biri kimi hiss etdikdə, müqaviməti aqressiv davranışa çevrilə bilər.
Lakin yaş dövrünün xüsusiyyətləri zorakılığa haqq qazandırmır. Sadəcə, davranışın psixoloji mexanizmini anlamağa kömək edir.
Məktəb və sosial mühit də uşağın davranışına ciddi təsir göstərir. Bullinqə məruz qalmaq, yaşıdları arasında qəbul edilməmək, uğursuzluq hissi, sosial təcrid və problemli qrupların təsiri aqressiyanı gücləndirə bilər. Bəzi yeniyetmələr zorakı davranışı güc, nüfuz və özünü təsdiq vasitəsi hesab edirlər. Xüsusilə zorakılığın qəhrəmanlıq kimi təqdim edildiyi sosial media məzmunları, videolar və qapalı internet qrupları belə davranışların normallaşmasına səbəb ola bilər”.
Psixoloq qeyd edib ki, uşağın psixoloji və psixi sağlamlıq vəziyyəti də diqqətdən kənarda qalmamalıdır:
“Davranış pozuntuları, impulsivlik, travmatik təcrübələr, depressiv vəziyyət, maddə istifadəsi, ciddi emosional gərginlik və özünüidarəetmə çətinlikləri zorakılıq riskini artıra bilər. Belə hallarda uşağı damğalamaq, onu cinayətkar adlandırmaq və ya yalnız cəzalandırmaq problemin həllinə kömək etmir. Peşəkar psixoloji və zərurət yarandıqda psixiatrik qiymətləndirmə aparılmalıdır.
Zorakılığın qarşısının alınması hadisə baş verdikdən sonra deyil, uşağın davranışında ilk dəyişikliklər müşahidə edilən vaxtdan başlamalıdır. Tez-tez qəzəblənmə, təhdidlər, əşyalara zərər vurma, heyvanlara qarşı qəddarlıq, məktəbdən yayınma, evdən qaçma, kəskin davranış dəyişiklikləri və böyüklərə qarşı davamlı düşmən münasibəti ciddi xəbərdarlıq əlamətləridir. Valideyn, məktəb psixoloqu, müəllim və digər mütəxəssislər arasında vaxtında əməkdaşlıq qurulması vacibdir.
Ailədə uşağın fikrinin dinlənildiyi, eyni zamanda aydın sərhədlərin və qaydaların müəyyən edildiyi sağlam ünsiyyət mühiti yaradılmalıdır. Uşağa zorakılığın qəbulolunmaz olduğu bildirilməli, lakin onun hansı hiss və səbəblərdən bu davranışa yönəldiyi də araşdırılmalıdır. Valideyn nümunə olmalı, münaqişələri təhqir və fiziki güc tətbiq etmədən həll etməlidir.
Məktəblərdə emosiyaların idarə olunması, münaqişələrin dinc həlli, empatiya və sosial bacarıqların inkişafına yönəlmiş davamlı proqramların həyata keçirilməsi də mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Belə hadisələrə yalnız hüquqi və cəza yönümlü yanaşmaq kifayət deyil. Zərərçəkmiş şəxsin təhlükəsizliyi dərhal təmin olunmalı, zorakılıq törədən uşağın davranışı isə hərtərəfli qiymətləndirilməlidir. Məqsəd zorakılığı görməzdən gəlmək və ya ona bəraət qazandırmaq deyil. Məqsəd həmin davranışın təkrarlanmasının qarşısını almaq, uşağın məsuliyyət hissini formalaşdırmaq və problemi yaradan psixoloji və sosial səbəbləri aradan qaldırmaqdır”.
