AYB sədri xarici dillərə tərcümə üçün maliyyə çatışmazlığından danışıb, restoranın icarəyə verilməsinin səbəbini açıqlayıb.
Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin (AYB) sədri, Xalq yazıçısı Anar Rzayev Tərcümə Mərkəzinə ayrılmış büdcə vəsaitinin yenidən rəhbərlik etdiyi quruma qaytarılmasını təklif edib. Onun fikrincə, həmin maliyyə resursları Azərbaycan yazıçılarının əsərlərinin xarici dillərə çevrilməsi, nəşri və ölkə ədəbiyyatının beynəlxalq miqyasda tanıdılması üçün istifadə olunmalıdır.
Demokrat.az xəbər verir ki, Anar Rzayev bu təklifi Milli Məclisin Mədəniyyət Komitəsinin "Prezident İlham Əliyevin VII Ümumdünya Mədəniyyətlərarası Dialoq Forumundakı çıxışından irəli gələn prioritetlər: Mədəniyyətlərarası dialoq və Azərbaycanın mədəni diplomatiyası" mövzusunda təşkil etdiyi ictimai müzakirədə səsləndirib.
AYB sədri bildirib ki, Tərcümə Mərkəzi əvvəllər Yazıçılar Birliyinin strukturunda fəaliyyət göstərib. Sonradan müstəqil quruma çevrilərkən onun fəaliyyəti üçün nəzərdə tutulan büdcə də həmin quruma verilib. Anarın sözlərinə görə, buna baxmayaraq, Yazıçılar Birliyi sonrakı dövrdə də mərkəzin fəaliyyətini öz imkanları hesabına təmin etməyə çalışıb.
O, maliyyə çətinlikləri səbəbindən AYB binasının birinci mərtəbəsinin restoran kimi fəaliyyət göstərməsi üçün icarəyə verildiyini deyib. Anar bu qərarın qurumun arzuladığı vəziyyət olmadığını vurğulayıb:
"Biz heç birimiz istəmirdik ki, orada restoran olsun. Yazıçılar Birliyi hara, restoran hara? Biz istəyirik ki, orada mədəniyyət ocağımız olsun".
Xalq yazıçısı restoranın fəaliyyəti zamanı baş vermiş insidentdən də danışıb. Onun sözlərinə görə, həmin dövrdə Bakı Şəhər İcra Hakimiyyətinin o vaxtkı başçısı Hacıbala Abutalıbov restoranda reyd keçirib, işçilər ərazidən aparılıb. Anar onların hara aparıldığının indiyədək məlum olmadığını iddia edib.
AYB sədri Milli Məclisə müraciət edərək Tərcümə Mərkəzinin fəaliyyəti üçün nəzərdə tutulmuş maliyyənin Yazıçılar Birliyinə qaytarılmasına dəstək istəyib. O hesab edir ki, bu, Azərbaycan ədəbiyyatının xaricdə təbliği istiqamətində daha sistemli iş aparmağa imkan verə bilər.
Tərcümə Mərkəzi niyə Yazıçılar Birliyindən ayrılmışdı?
Məsələnin kökü Azərbaycan ədəbiyyatının tərcüməsi və xaricdə təbliği işinin hansı qurum tərəfindən həyata keçirilməsi ilə bağlı institusional dəyişikliklərə gedib çıxır.
Əslində, Azərbaycanda tərcümə fəaliyyətinin mərkəzləşdirilməsi ideyası yeni deyil. Prezident İlham Əliyevin 2012-ci il 23 may tarixli sərəncamı ilə Azərbaycan dilinin inkişafına dair Dövlət Proqramı çərçivəsində Nazirlər Kabineti yanında Tərcümə Mərkəzinin yaradılması nəzərdə tutulmuşdu. Məqsəd tərcümə işini sistemləşdirmək, Azərbaycan ədəbiyyatını xaricdə, dünya ədəbiyyatını isə ölkədə tanıtmaq idi.
2018-ci il fevralın 28-də Prezidentin müvafiq fərmanı ilə Tərcümə Mərkəzinin fəaliyyətinin təmin edilməsi istiqamətində qərar qəbul edilib. Həmin il mayın 3-də Nazirlər Kabineti qurumun nizamnaməsini təsdiqləyib. Sənədə əsasən, Mərkəz publik hüquqi şəxs kimi müəyyənləşdirilib və ona müstəqil balans, bank hesabları və digər hüquqi səlahiyyətlər verilib.
Mərkəzin əsas vəzifələri yalnız bədii əsərlərin tərcüməsi ilə məhdudlaşmırdı. Buraya elmi, texniki, tibbi və hüquqi mətnlərin tərcüməsinin təşkili, peşəkar tərcüməçilərin hazırlanması, Azərbaycan ədəbiyyatının xarici ölkələrdə nəşri və təbliği də daxil idi.
Beləliklə, Anarın qaldırdığı məsələ əslində iki istiqaməti əhatə edir: bir tərəfdən, Yazıçılar Birliyinin maliyyələşdirilməsi, digər tərəfdən isə Azərbaycan ədəbiyyatının xaricdə tanıdılması üçün vahid və səmərəli mexanizmin yaradılması.
Azərbaycan ədəbiyyatı niyə dünya bazarında görünmür?
Azərbaycan yazıçılarının əsərlərinin xarici dillərə tərcüməsi və beynəlxalq nəşri uzun illərdir müzakirə olunan problemlərdəndir. Burada söhbət təkcə əsərin başqa dilə çevrilməsindən getmir. Kitabın xarici nəşriyyatlara təqdim edilməsi, ədəbi agentlərin cəlb olunması, müəllif hüquqlarının qorunması, beynəlxalq kitab sərgilərində iştirak və xarici oxucu auditoriyasına çıxış kimi məsələlər də mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Məsələn, 2013-cü ildə Azadlıq Radiosuna müsahibəsində yazıçı Nərmin Kamal Avropa ölkələrinin tərcümə qrantı mexanizmlərindən danışaraq, xarici nəşriyyatların başqa ölkələrin ədəbiyyatını çap etməsi üçün dövlət dəstəyinin vacibliyini vurğulamışdı. Həmin materialda Türkiyənin TEDA proqramı da nümunə göstərilmişdi. Bu proqram xarici nəşriyyatlara Türkiyə ədəbiyyatının tərcüməsi və nəşri üçün dəstək mexanizmi kimi təqdim olunurdu.
Bu təcrübə göstərir ki, ədəbiyyatın beynəlxalq səviyyədə tanıdılması yalnız yazıçının və ya yaradıcı təşkilatın şəxsi təşəbbüsü ilə mümkün deyil. Bunun üçün dövlət dəstəyi, peşəkar tərcüməçilər, xarici nəşriyyatlarla əməkdaşlıq və davamlı maliyyələşmə mexanizmi lazımdır.
Məsələnin aktuallığı 2026-cı il yanvarın 14-də təsdiqlənmiş "Azərbaycan Mədəniyyəti – 2040" konsepsiyasında da öz əksini tapıb. Sənədə əsasən, Azərbaycan ədəbiyyatının, o cümlədən elmi ədəbiyyatın BMT-nin rəsmi dillərinə, türk dillərinə və digər dillərə sistemli tərcüməsi və yayılması məqsədilə "Azərbaycan ədəbiyyatı xaricdə" layihəsinin yaradılması nəzərdə tutulur. Layihənin 2026-2030-cu illərdə Mədəniyyət Nazirliyi, AMEA və digər aidiyyəti qurumlarla birgə həyata keçirilməsi planlaşdırılır.
Konsepsiyada, həmçinin xarici yazıçıların Azərbaycana dəvət olunmasını, yerli ədəbi mühitlə tanışlığını və təcrübə mübadiləsini nəzərdə tutan "Ədiblər Azərbaycanda" layihəsi də yer alıb.
Əsas problem pulun kimə verilməsidir, yoxsa sistemin necə işləməsi?
Anarın çıxışında diqqət çəkən məqamlardan biri də Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin binasında restoran fəaliyyətinə münasibəti oldu. Onun sözlərindən aydın olur ki, qurum maliyyə imkanlarının məhdudluğu səbəbindən öz binasının bir hissəsini icarəyə vermək məcburiyyətində qalıb.
Ancaq məsələyə daha geniş yanaşdıqda, problem yalnız AYB-yə ayrılan vəsaitin həcmi ilə məhdudlaşmır. Əsas sual dövlətin ədəbiyyatın inkişafına ayırdığı vəsaitin hansı nəticələrə xidmət etməsi, tərcümə layihələrinin necə seçilməsi, xarici nəşriyyatlarla əlaqələrin hansı səviyyədə qurulması və görülən işlərin nəticələrinin necə qiymətləndirilməsidir.
Tərcümə Mərkəzinin büdcəsinin AYB-yə qaytarılması təklifinin qəbul edilib-edilməyəcəyindən asılı olmayaraq, Azərbaycan ədəbiyyatının beynəlxalq arenada tanıdılması üçün davamlı və şəffaf maliyyələşmə mexanizminə ehtiyac var. Əks halda, ayrılan vəsaitin hansı qurumun hesabında cəmləşməsindən asılı olmayaraq, problemin köklü həlli çətin olacaq.
Anarın Çingiz Abdullayevin adını çəkərək digər yazıçıların da xaricdə nəşr olunmasının vacibliyini vurğulaması isə müzakirənin əsas məğzini ortaya qoyur: Azərbaycan ədəbiyyatı dünyada bir neçə tanınmış müəllifin adı ilə məhdudlaşmamalıdır. Bu istiqamətdə bütöv bir ədəbi nəslin, fərqli janr və üslubların beynəlxalq oxucuya çatdırılması vacibdir.
