Uşaqlıq dövründə qarşılanmayan emosional ehtiyaclar yetkin yaşda tərəfdaş və iş seçimlərimizi necə formalaşdırır? Niyə bizi incidən insanlarla yenidən münasibət qurur və eyni dövrü təkrarlayırıq?
Demokrat.az xəbər verir ki, psixoloq Serkan Kalqan bu tükəndirici münasibətlərin və iş seçimlərinin səbəblərini, eləcə də bu qapalı dövrədən çıxış yollarını izah edib.
Psixoloqun sözlərinə görə, insanlar çox vaxt sağlam olanı deyil, beyin üçün tanış görünən seçimləri üstün tuturlar. Uşaqlıqda formalaşan emosional təcrübələr gələcəkdə münasibətlərə, iş həyatına və insanın özünə münasibətinə ciddi təsir göstərir.
Uşaqlıq ehtiyacları gələcək seçimləri müəyyənləşdirir
Serkan Kalqan bildirib ki, hər bir uşağın təhlükəsiz bağlanma, müstəqillik, özünü yetərli hiss etmə, kimlik duyğusu, oyun və sevinc, hisslərini sərbəst ifadə etmək, real sərhədlər və özünənəzarət kimi əsas psixoloji ehtiyacları var. Bu ehtiyaclar kifayət qədər qarşılanmadıqda insanın özü və dünya haqqında mənfi əsas inancları formalaşır.
Onun sözlərinə görə, uşaqlıqda qarşılanmayan emosional ehtiyaclar yetkinlik dövründə kimə aşiq olduğumuza, hansı iş mühitində qalmağa meylli olduğumuza və özümüzə necə davrandığımıza təsir edir. İnsan ya ona tanış gələn münasibət və mühitləri seçməyə meyllənir, ya da onlardan qaçmaq üçün həddindən artıq səy göstərir. Uşaqlıqda inkişaf etdirilən uyğunlaşma üsulları həmin dövrdə faydalı görünsə də, sonradan münasibətlərə və peşə həyatına mənfi təsir göstərə bilər.
Çox tənqid edilən uşaq – təsdiq axtaran yetkin
Kalqan qeyd edib ki, uşaqlıqda davamlı tənqid olunan insan özünü kifayət qədər yaxşı hesab etmədiyi üçün yetkinlikdə də tənqidçi və daim razı salmağa çalışdığı tərəfdaşları seçə bilər. Belə insanlar iş həyatında mükəmməlliyyətçiliyə meylli olur, dincələ bilmir və əldə etdikləri uğurlardan uzunmüddətli məmnunluq hiss etmirlər.
Valideyn sevgisini yalnız uğur qazandıqda görən şəxslər isə işdə "yox" deməkdə çətinlik çəkə, daim əlavə işləyə və iş asılılığı inkişaf etdirə bilərlər. Onlar üçün işləmək zamanla sevilmək və dəyərli olmaq anlamı daşımağa başlayır.
Emosional baxımdan diqqətsiz böyüyən uşaqlar isə yetkin yaşda emosional cəhətdən uzaq və ehtiyaclarını qarşılamayan tərəfdaşlara yönələ bilərlər. Belə insanlar münasibətlərdə diqqət və qayğı gözləsələr də, bunu ifadə etməkdə çətinlik çəkirlər və çox vaxt heç kimin onları anlamayacağına inanırlar. Səmimi və qayğıkeş insanlarla qarşılaşdıqda isə onları qeyri-səmimi hesab etmələri mümkündür.
"Onsuz da bir gün tərk ediləcəyəm" inancı
Psixoloqun sözlərinə görə, uşaqlıqda valideyn itkisi yaşayan, valideynlərinin boşanmasına şahid olan və ya sevgini qeyri-sabit şəkildə alan insanlarda "bir gün mütləq tərk ediləcəyəm" inancı formalaşa bilər. Bu isə gələcəkdə güclü qısqanclıq, ayrılıq qorxusu və etibarsız münasibətlər seçməyə meyillilik yarada bilər. Bəziləri isə bu inanca görə ümumiyyətlə romantik münasibətlərdən uzaq durmağa çalışırlar.
Tükənmişliyin görünməyən səbəbləri
Kalqan bildirib ki, uşaqlıqda formalaşan bəzi inanclar insanın daim uğur qazanmağa çalışmasına və nəticədə tükənmişlik yaşamasına səbəb olur. "Kifayət qədər yaxşı deyiləm", "Səhv etməməliyəm", "Daha çox nailiyyət əldə etməliyəm" kimi daxili düşüncələr insanı fasiləsiz yarışa sövq edir və bu da xroniki stress yaradır.
O vurğulayıb ki, tükənmişlik yalnız çox işləməkdən yaranmır. Hisslərini davamlı boğan, öz ehtiyaclarını təxirə salan, kömək istəməyən və daim yüksək performans göstərməyə çalışan insanlar da eyni problemlə üzləşə bilərlər.
Beyin sağlam olanı deyil, tanış olanı seçir
Mütəxəssis bildirib ki, beyin çox vaxt sağlam seçimdən daha çox tanış olanı təhlükəsiz hesab edir. Buna görə də uşaqlıqdan gələn inanclar özünü doğrultmağa meylli olur və yeni, sağlam münasibətlər ilk mərhələdə narahatlıq yarada bilər.
Onun sözlərinə görə, tənqidçi ailədə böyüyən insan sərt rəhbəri və ya tənqidçi həyat yoldaşını əvvəlcə güclü və uğurlu biri kimi qəbul edə bilər. Emosional cəhətdən əlçatmaz valideynlə böyüyən şəxslər isə məsafəli insanlara daha çox cazibə hiss edə bilərlər. Hətta emosional eniş-yoxuşlarla dolu münasibətlər "böyük sevgi" kimi qiymətləndirilə bilər. Halbuki bu, münasibətin sağlam olması deyil, sadəcə tanış davranış modelinin təkrarlanmasıdır.
Kalqan qeyd edib ki, sağlam münasibət qurmaq üçün insan əvvəlcə öz ehtiyaclarını, sərhədlərini və dəyərlərini müəyyən etməli, sonra isə mövcud münasibətin bunları nə dərəcədə qarşıladığını qiymətləndirməlidir.
Təkrarlanan dövrəni necə aşkar etmək olar?
Psixoloq bildirib ki, insanlar çox vaxt yaşadıqları vəziyyəti həyatın dəyişməz reallığı və ya taleyi kimi qəbul etdikləri üçün bu dövrəni görmək çətin olur. Lakin insan öz həyatına kənardan baxmağı və hadisələri obyektiv qiymətləndirməyi bacarmalıdır.
Əgər fərqli insanlarla və ya fərqli iş yerlərində eyni hissləri yaşayırsınızsa, məsələn, daim özünüzü yetərsiz hiss edir, tərk ediləcəyinizdən qorxur və ya hər zaman fədakarlıq edən tərəf olursunuzsa, bu, təkrarlanan davranış modelinin göstəricisi ola bilər.
Kalqan əlavə edib ki, gündəlik yazmaq və sonradan qeydləri yenidən oxumaq bu təkrarlanan nümunələri görməyə kömək edə bilər.
Özünüzə verə biləcəyiniz 4 sual
1. Son 5–10 ilə baxdıqda münasibətlərinizdə adətən necə insanları seçirsiniz? 2. İş həyatında sizi ən çox hansı məsələlər çətin vəziyyətə salır? 3. Dostluq münasibətlərində adətən hansı rolu üzərinizə götürürsünüz? 4. Ailənizin yanında olarkən özünüzü necə hiss edirsiniz?
Mütəxəssis vurğulayıb ki, bu cür davranış nümunələri dəyişməz deyil. Fərqindəlik, sağlam münasibətlər və peşəkar psixoloji dəstək sayəsində bu dövrələri dəyişdirmək və daha sağlam həyat qurmaq mümkündür.
Jalə Demokrat.az
