"Azərbaycanın Mərkəzi Asiya Dövlət Başçılarının Məşvərət Görüşündə tamhüquqlu iştirakı yeni bir çoxtərəfli formatın yaranması kimi qiymətləndirilməklə məhdudlaşmır. Bu qərar Azərbaycanın Mərkəzi Asiya ilə münasibətlərinin son illərdə qazandığı siyasi çəkini və ölkəmizin regionlararası əməkdaşlıqda artan rolunu təsdiqləyən mühüm hadisədir".
Bu sözləri Demokrat.az-a açıqlamasında politoloq Tural İsmayılov deyib.
Onun sözlərinə görə, 2018-ci ildən etibarən "C5" formatında fəaliyyət göstərən Məşvərət Görüşünün Azərbaycanın iştirakı ilə "C6" formatına keçməsi Mərkəzi Asiya ilə Cənubi Qafqaz arasında əlaqələrin siyasi baxımdan daha sistemli müstəviyə çıxması deməkdir:
"Azərbaycanın bu platformaya gəlişi qəfil baş verən proses deyil. Prezident İlham Əliyevin 2023-cü ildə Düşənbədə keçirilən 5-ci, 2024-cü ildə Astanada keçirilən 6-cı Məşvərət Görüşündə fəxri qonaq qismində iştirakı göstərirdi ki, Bakı ilə Mərkəzi Asiya arasında siyasi dialoq artıq ikitərəfli münasibətlərin sərhədlərini aşmağa başlayıb. 2025-ci il noyabrın 16-da Daşkənddə keçirilən 7-ci Məşvərət Görüşündə Azərbaycanın tamhüquqlu iştirakı barədə qərarın qəbul edilməsi isə bu prosesin məntiqi nəticəsi oldu. Burada mühüm məqam ondan ibarətdir ki, Azərbaycan Mərkəzi Asiya ilə münasibətlərini hazırkı mərhələdə tarixi-mədəni yaxınlıqla yanaşı, siyasi iradə və ortaq iqtisadi maraqlar üzərində də qurur. Ortaq türk irsi, mədəniyyət, dil və tarixi bağlar münasibətlərin möhkəm mənəvi bazasını təşkil edir. Dövlətlərarası münasibətlərin dayanıqlılığı üçün siyasi iradə və ortaq iqtisadi maraqlar da vacibdir. Azərbaycanla Mərkəzi Asiya ölkələri arasında son illərdə formalaşan əməkdaşlıq məhz bu iki xəttin – tarixi yaxınlıq və praktiki maraqların – bir-birini tamamlaması ilə seçilir. Bu əməkdaşlığın ən aydın ifadəsi Xəzər amilidir. Xəzər dənizi Azərbaycanı Mərkəzi Asiyadan ayıran coğrafi məkan olmaqla yanaşı, eyni zamanda iki regionu birləşdirən mühüm bağlantıdır. Bu baxımdan Xəzər artıq enerji və dəniz nəqliyyatı məsələləri ilə bağlı coğrafi məkan kimi deyil, Mərkəzi Asiya ilə Cənubi Qafqaz arasında iqtisadi əlaqələrin əsas həlqələrindən biri kimi çıxış edir. Azərbaycanın coğrafi mövqeyi isə bu əlaqələrin Avropa istiqamətində davam etdirilməsi üçün ölkəmizə xüsusi imkan verir".
Politoloq əlavə edib ki, məhz bu nöqtədə Orta Dəhlizin əhəmiyyəti ortaya çıxır:
"Mərkəzi Asiyadan Xəzər vasitəsilə Azərbaycana daxil olan yüklərin daha sonra Gürcüstan və Türkiyə üzərindən Avropaya çatdırılması üçün formalaşan nəqliyyat infrastrukturu artıq ayrı-ayrı layihələrin məcmusu deyil. Bakı Beynəlxalq Dəniz Ticarət Limanı, Bakı–Tbilisi–Qars dəmir yolu və digər infrastruktur imkanları vahid nəqliyyat zəncirinin mühüm elementləridir. Bu mənada "C6" formatının əhəmiyyəti daha aydın görünür. Əvvəllər beş Mərkəzi Asiya ölkəsini əhatə edən siyasi dialoq platformasına Azərbaycanın qoşulması regionlararası əlaqələrin ayrıca müzakirə predmetinə çevrilməsi üçün yeni imkan yaradır. Məsələ Azərbaycanın bu toplantılarda iştirak etməsi ilə məhdudlaşmır. Mərkəzi Asiyanın iqtisadi potensialı ilə Azərbaycanın nəqliyyat və logistika imkanları eyni regional gündəlikdə birləşir. Bu, xüsusilə dəyişən beynəlxalq ticarət marşrutları fonunda əhəmiyyətlidir. Dünya iqtisadiyyatında baş verən proseslər dövlətləri xarici bazarlara çıxış yollarını şaxələndirməyə, yeni nəqliyyat bağlantıları yaratmağa və mövcud marşrutların səmərəliliyini artırmağa sövq edir. Mərkəzi Asiya ölkələri üçün Xəzər üzərindən Azərbaycan istiqaməti belə imkanlardan biridir. Azərbaycan üçün isə Mərkəzi Asiya ilə dərinləşən əlaqələr ölkənin Şərqlə Qərb arasında iqtisadi bağlantı funksiyasını daha da gücləndirir. Burada Azərbaycanın üstünlüyü tranzit coğrafiyası ilə məhdudlaşmır. Son illərdə ölkəmizin yaratdığı nəqliyyat infrastrukturu, enerji imkanları və regional diplomatik əlaqələr bir-birini tamamlayan sistem formalaşdırıb. Buna görə də Azərbaycanın Mərkəzi Asiya siyasətinə "nəqliyyat dəhlizi" prizmasından yanaşmaq düzgün olmazdı. Nəqliyyat bu münasibətlərin əsas sütunlarından biridir, amma artıq əməkdaşlığın gündəliyi enerji, investisiya, ticarət, rəqəmsal inkişaf, kənd təsərrüfatı, ərzaq təhlükəsizliyi və yaşıl enerji kimi istiqamətləri də əhatə edir".
Tural İsmayılov söyləyib ki, enerji sahəsində əməkdaşlıq da xüsusi perspektivə malikdir:
"Mərkəzi Asiyanın enerji resursları ilə Azərbaycanın enerji infrastrukturu arasında bağlantıların inkişaf etdirilməsi regionun dünya bazarlarına çıxış imkanlarını genişləndirə bilər. Burada söhbət ənənəvi enerji resursları ilə yanaşı, yaşıl enerji və elektrik enerjisi sahəsində əməkdaşlıqdan da gedir. Bu istiqamətin genişləndirilməsi gələcək regional iqtisadi əlaqələrin mühüm istiqamətlərindən birinə çevrilə bilər. Azərbaycanın enerji sahəsində formalaşdırdığı təcrübə və Mərkəzi Asiya dövlətlərinin malik olduğu potensial qarşılıqlı faydalı layihələr üçün ciddi zəmin yaradır. Eyni zamanda, "C6" formatının gündəliyində ekoloji məsələlərin yer alması da təsadüfi deyil. Xəzər dənizinin ekoloji vəziyyəti, su ehtiyatlarının qorunması, iqlim dəyişiklikləri və Aral dənizinin problemləri region dövlətlərinin ayrı-ayrılıqda həll edə biləcəyi məsələlər deyil. Bu problemlərin sərhəd tanımaması onların həllində regional əməkdaşlığı zəruri edir. Azərbaycanın həm Xəzər hövzəsində yerləşməsi, həm də Mərkəzi Asiya ilə sıx əlaqələri ölkəmizə bu mövzuların müzakirəsində mühüm rol oynamaq imkanı verir. Digər tərəfdən, Mərkəzi Asiya ilə Azərbaycan arasında əməkdaşlığın iqtisadi hesablamalara söykənməsi ilə yanaşı, xalqlar arasında tarixi və mədəni yaxınlıq da bu münasibətlərin uzunmüddətli sosial bazasını yaradır. Təhsil, elm, mədəniyyət, turizm və gənclər arasında əlaqələrin genişləndirilməsi dövlətlərarası münasibətlərin cəmiyyətlər səviyyəsində də möhkəmlənməsinə xidmət edir. Dövlətlərin siyasi münasibətləri nə qədər yüksək səviyyədə olsa da, xalqlar arasında təmaslar zəifdirsə, həmin münasibətlərin davamlılığı da məhdudlaşa bilər. Azərbaycanın Məşvərət Görüşü formatında iştirakının digər mühüm xüsusiyyəti onun artıq illik zirvə toplantısı ilə məhdudlaşmamasıdır. 2026-cı il iyulun 31-də Qırğızıstanın Çolpon-Ata şəhərində keçirilmiş qeyri-rəsmi Məşvərət Görüşündə Prezident İlham Əliyevin iştirakı və görüşün sonunda Çolpon-Ata Bəyannaməsinin imzalanması yeni formatın praktiki siyasi mexanizmə çevrildiyini göstərir".
Onun sözlərinə görə, bu baxımdan Prezident İlham Əliyevin Türkmənistanda keçirilən 8-ci Məşvərət Görüşündə iştirakı xüsusi siyasi məna daşıyır:
"Azərbaycan artıq bu platformaya kənardan qoşulan tərəf deyil. Ölkəmiz Mərkəzi Asiya ilə bağlı regional qərarların müzakirə edildiyi siyasi mexanizmin tamhüquqlu iştirakçısıdır. Bu isə Azərbaycanın regiona münasibətdə maraqlı tərəf olmaqla yanaşı, regional əməkdaşlığın formalaşmasına töhfə verən aktorlardan biri kimi mövqeyini gücləndirir. "C6" ifadəsinin əhəmiyyəti də məhz buradadır. Rəqəmin dəyişməsi formal məsələ kimi görünə bilər, amma əslində regionun siyasi coğrafiyasının genişlənməsini ifadə edir. Beş Mərkəzi Asiya dövlətinin öz aralarında müzakirə etdiyi məsələlər artıq Azərbaycanın iştirakı ilə Xəzər, Cənubi Qafqaz, Orta Dəhliz və Avropa istiqaməti ilə daha sıx əlaqələnir. Beləliklə, Məşvərət Görüşü Mərkəzi Asiya daxilində əməkdaşlıq platforması olmaqdan çıxaraq daha geniş regionlararası əməkdaşlıq mexanizminə çevrilmək potensialı qazanır. Əlbəttə, "C6" formatının real nəticələri onun çərçivəsində qəbul edilən qərarların praktik icrasından asılı olacaq. İstənilən çoxtərəfli formatın siyasi əhəmiyyəti bəyanatlarla yanaşı, konkret layihələrlə də ölçülür. Nəqliyyat bağlantılarının sürətləndirilməsi, logistika prosedurlarının sadələşdirilməsi, enerji layihələrinin əlaqələndirilməsi, ticarət dövriyyəsinin artırılması və qarşılıqlı investisiyaların genişləndirilməsi bu platformanın effektivliyini müəyyən edən əsas göstəricilər olacaq. Azərbaycanın üstün mövqeyi isə ondadır ki, ölkəmiz artıq bu proses üçün lazım olan əsas siyasi və infrastruktur imkanların əhəmiyyətli hissəsinə malikdir. Mərkəzi Asiyanın resurs və bazar potensialı, Azərbaycanın Xəzər üzərindəki mövqeyi, inkişaf etmiş nəqliyyat infrastrukturu və Avropa istiqamətində formalaşmış bağlantılar bir-birini tamamlayır. Bu amillərin eyni regional platformada birləşməsi uzunmüddətli perspektivdə daha böyük iqtisadi layihələrin yaranmasına səbəb ola bilər. Azərbaycanın Mərkəzi Asiya ilə münasibətlərində baş verən dəyişiklikləri diplomatik fəallığın artması kimi təqdim etmək doğru olmaz. Burada daha böyük proses gedir: Azərbaycan Mərkəzi Asiya ilə Cənubi Qafqaz arasında siyasi, iqtisadi və nəqliyyat bağlantılarının formalaşmasında getdikcə daha fəal mövqe tutur. "C5"dən "C6"ya keçid də bu dəyişimin siyasi ifadəsidir. Azərbaycanın Mərkəzi Asiya ilə münasibətlərində əsas üstünlük ondan ibarətdir ki, tərəflər arasında maraqlar bir-birini tamamlayır. Mərkəzi Asiya üçün Azərbaycan Avropa istiqamətində mühüm bağlantı, Azərbaycan üçün isə Mərkəzi Asiya həm iqtisadi, həm nəqliyyat, həm də siyasi baxımdan strateji əhəmiyyət daşıyan geniş tərəfdaşlıq məkanıdır. Bu qarşılıqlı maraq üzərində qurulan münasibətlər qarşıdakı illərdə Xəzər hövzəsini regionlararası əməkdaşlığın daha mühüm mərkəzlərindən birinə çevirə bilər. Bu baxımdan Prezident İlham Əliyevin Mərkəzi Asiya Dövlət Başçılarının Məşvərət Görüşündə tamhüquqlu iştirakı Azərbaycanın xarici siyasətinin yeni coğrafi istiqamət əldə etməsi deyil, mövcud siyasətin məntiqi inkişafıdır. Bakı artıq Mərkəzi Asiya ilə əlaqələrdə ikitərəfli münasibətlərin iştirakçısı olmaqla yanaşı, daha geniş regional əməkdaşlığın formalaşmasına təsir edən əsas tərəflərdən biridir. Qarşıdakı mərhələdə əsas məsələ isə bu siyasi kapitalın konkret iqtisadi layihələrə, yeni nəqliyyat imkanlarına və davamlı regional əməkdaşlıq mexanizmlərinə çevrilməsidir".
