Sosial şəbəkələrdə iki yeniyetmənin avtomobil yolunda həyatlarını təhlükəyə ataraq qaçması və gimnastika hərəkətləri etməsini əks etdirən görüntülər yayılıb. Bu cür davranışların həm yeniyetmələrin özləri, həm də digər yol hərəkəti iştirakçıları üçün ciddi risk yaradırlar.
Yeniyetmələri həyatlarını təhlükəyə atan bu cür riskli və diqqət cəlb etməyə yönəlmiş davranışlara sövq edən psixoloji amillər nələrdir?
Psixologiya Elmi-Tədqiqat İnstitutunun sədri, psixoloq Elnur Rüstəmov Demokrat.az-a açıqlamasında bildirib ki, yeniyetmələrin avtomobil yolunda qaçması, gimnastika hərəkətləri etməsi və bunu sosial şəbəkələrdə paylaşması sadəcə “əyləncə” və ya “dəcəllik” kimi qiymətləndirilməməlidir:
“Bu davranış həm onların öz həyatı, həm də sürücülər və digər yol hərəkəti iştirakçıları üçün real təhlükə yaradır. Lakin konkret yeniyetmələrlə psixoloji söhbət aparmadan və hadisənin bütün şəraitini bilmədən onların davranışına diaqnoz qoymaq da düzgün olmaz. Burada bir neçə psixoloji və sosial amilin birgə təsirindən danışmaq mümkündür. Yeniyetməlik dövründə insanın mükafat, həyəcan və yenilik axtarışı ilə bağlı psixoloji ehtiyacları güclənir. Eyni zamanda davranışın mümkün nəticələrini əvvəlcədən hesablamaq, impulsları idarə etmək və uzunmüddətli təhlükəni qiymətləndirmək bacarıqları hələ inkişaf prosesində olur. Buna görə yeniyetmə təhlükəni nəzəri olaraq başa düşsə də, konkret anda “mənə heç nə olmaz”, “sürücü məni görəcək” və ya “bir neçə saniyəlikdir” kimi düşünə bilər. Psixologiyada bunu müəyyən mənada yeniyetmələrə xas toxunulmazlıq hissi və riskin aşağı qiymətləndirilməsi ilə əlaqələndirirlər. Digər mühüm amil həmyaşıdların təsiridir. Yeniyetmə tək olduğu zaman etməyəcəyi bir hərəkəti dostlarının yanında edə bilər. Çünki həmin yaş dövründə qrupa qəbul olunmaq, cəsarətli görünmək, digərlərindən fərqlənmək və dostlarının rəğbətini qazanmaq xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Qrup daxilində məsuliyyət hissi də zəifləyə bilər: hər kəs davranışın təhlükəli olduğunu müəyyən qədər anlayır, lakin heç kim onu dayandırmaq məsuliyyətini üzərinə götürmür. Əksinə, bir nəfərin təşviqi digərlərini də riskli hərəkətə sövq edir. Sosial şəbəkələr bu prosesi daha da gücləndirir. Baxış, bəyənmə, paylaşım və şərhlər yeniyetmə üçün sosial təsdiq və emosional mükafat rolunu oynayır. Adi gündəlik davranışlar az diqqət topladığı halda, qeyri-adi, təhlükəli və şokedici görüntülər daha sürətlə yayıla bilir. Yeniyetmə də diqqət qazanmaq üçün riskin səviyyəsini tədricən artıra bilər. Əvvəlcə nisbətən təhlükəsiz bir hərəkət edən şəxs daha çox baxış əldə etmək məqsədilə növbəti dəfə daha təhlükəli davranış nümayiş etdirə bilər. Beləcə, sosial şəbəkədə tanınmaq arzusu ilə real həyatda təhlükəsizlik hissi arasında tarazlıq pozulur”.
Psixoloq əlavə edib ki, bu davranışların arxasında özünü göstərmək, sosial mühitdə görünmək, daxili gərginliyi boşaltmaq, emosional həyəcan yaşamaq, sərhədləri sınamaq və böyüklərin qaydalarına etiraz etmək ehtiyacı da dayana bilər:
“Bəzi yeniyetmələr özlərini dəyərli və uğurlu hiss etmək üçün sağlam sosial imkanlar tapa bilmədikdə diqqəti riskli davranışlarla qazanmağa çalışırlar. Lakin bu, hər belə davranışı ailə problemi və ya psixoloji pozuntu ilə əlaqələndirməyə əsas vermir. Sağlam ailə mühitində böyüyən yeniyetmə də həmyaşıd təzyiqi, ani impuls və sosial şəbəkə təsiri altında təhlükəli addım ata bilər. Burada sosial öyrənmə də mühüm rol oynayır. Yeniyetmə başqa şəxslərin riskli videolarının milyonlarla baxış topladığını və həmin insanların məşhurlaşdığını gördükdə davranışı təkrarlamağa meyil göstərə bilər. Təhlükəli hərəkətin mənfi nəticələri videoda görünmürsə, yeniyetmədə belə bir təsəvvür yaranır ki, bunu etmək mümkündür və ciddi nəticəsi yoxdur. Halbuki sosial şəbəkədə uğurla tamamlanmış bir neçə saniyəlik görüntünün arxasında baş verə biləcək qəza, əlillik, ölüm və başqa insanların həyatına təsir kimi nəticələr görünməz qalır.
Belə hallarda yalnız yeniyetmələri danlamaq, təhqir etmək və ya onları ictimai şəkildə alçaltmaq düzgün yanaşma deyil. Bu münasibət davranışın səbəblərini aradan qaldırmır, əksinə, yeniyetmənin müdafiə mövqeyinə keçməsinə səbəb ola bilər. Valideynlər və müəllimlər sakit, lakin qəti şəkildə həmin hərəkətin hansı konkret nəticələrə səbəb ola biləcəyini izah etməli, təhlükəsizlik sərhədlərini aydın müəyyənləşdirməlidirlər. “Bunu etmə” deməklə kifayətlənməkdənsə, “sürücü səni vaxtında görməyə bilər, ani manevr başqa insanların ölümünə səbəb ola bilər və bir neçə saniyəlik video bir neçə ailənin həyatını dəyişə bilər” kimi real nəticələr üzərindən danışmaq daha təsirlidir. Eyni zamanda yeniyetmələrə özlərini göstərmək, həyəcan yaşamaq və sosial mühitdə qəbul olunmaq üçün təhlükəsiz alternativlər yaradılmalıdır. İdman, yaradıcılıq, sosial layihələr, könüllülük fəaliyyəti və nəzarət olunan yarışlar bu ehtiyacları daha sağlam formada təmin edə bilər. Məktəblərdə media savadlılığı, riskli onlayn çağırışlar, həmyaşıd təzyiqinə qarşı dayanmaq və təhlükəli vəziyyətdə “yox” demək bacarıqları haqqında sistemli maarifləndirmə aparılmalıdır. Sosial şəbəkə istifadəçiləri də belə görüntüləri bəyənərək və paylaşaraq onların yayılmasını təşviq etməməlidirlər. Xəbər və media səhifələri hadisəni işıqlandırarkən təhlükəli hərəkətin görüntülərini təkrar-təkrar və sensasiyalı formada təqdim etdikdə, istəmədən həmin yeniyetmələri məşhurlaşdıra və başqa şəxsləri təqlidə sövq edə bilərlər. Ona görə əsas diqqət görüntünün özünə deyil, onun təhlükəsinə, nəticələrinə və qarşısının alınmasına yönəldilməlidir. Bu cür davranış adətən tək bir səbəbdən yaranmır. Yeniyetməlik dövrünün inkişaf xüsusiyyətləri, impulsivlik, riskə maraq, həmyaşıd təsiri, sosial təsdiq ehtiyacı, ailə və məktəb mühiti, eləcə də digər sosial psixoloji faktorları diqqətə almağı tələb edir”.
