“Ötən il avqustun 8-də Ağ Evdə imzalanan üçtərəfli və ikitərəfli sənədlər həm Azərbaycan və Ermənistan, həm də bütövlükdə Cənubi Qafqaz üçün böyük əhəmiyyət daşıyır. Həmin sənədlər regionun gələcək siyasi, iqtisadi və təhlükəsizlik arxitekturasının formalaşdırılması baxımından mühüm hüquqi və siyasi baza rolunu oynayır. Məhz bu baxımdan, son bir il ərzində baş verən proseslər göstərir ki, Vaşinqtonda əldə olunan razılaşmalar yalnız kağız üzərində qalan sənədlər deyil, onların praktik müstəvidə icrasına yönəlmiş addımlar da atılır”.
Bu fikirləri Demokrat.az-a açıqlamasında politoloq Elçin Xalidbəyli deyib.
Onun sözlərinə görə, bu sənədlərin geostrateji, geoiqtisadi və geosiyasi əhəmiyyəti var və son bir il ərzində bu istiqamətdə ciddi addımların atıldığı müşahidə edilir:
“Regionun beynəlxalq nəqliyyat marşrutları, enerji təhlükəsizliyi, logistika imkanları və siyasi balansı baxımından bu razılaşmalar yeni reallıqlar formalaşdırır. Bu baxımdan sənədlərin təsiri yalnız Azərbaycan və Ermənistanla məhdudlaşmır, bütövlükdə Cənubi Qafqazın gələcək inkişaf trayektoriyasına təsir göstərir.
Belə ki, Azərbaycan və Ermənistan arasında sülh sazişinin razılaşdırılmış mətninin Ağ Evdə Prezident Donald Trampın iştirakı ilə paraflanması faktiki olaraq Cənubi Qafqazda sülh və sabitliyin təmin olunması üçün mühüm hüquqi baza rolunu oynayır. Bu hadisə tərəflər arasında uzun illər davam edən münaqişədən sonra yeni siyasi mərhələnin başlanğıcı kimi qiymətləndirilə bilər. Sənədin ABŞ kimi qlobal gücün vasitəçiliyi və iştirakı ilə paraflanması onun beynəlxalq siyasi çəkisini və əhəmiyyətini daha da artırır.
Çünki Amerika Birləşmiş Ştatlarının müdaxilə etdiyi bir prosesin sonradan Ermənistan tərəfindən pozulması və ya hər hansı regiondan kənar güc tərəfindən bu prosesin pozulması ehtimalı o qədər də yüksək deyil. ABŞ-ın siyasi və diplomatik nüfuzu, həmçinin prosesdə birbaşa iştirak etməsi əldə olunan razılaşmaların davamlılığı üçün əlavə təminat yaradır. Bu isə tərəflər arasında etimad mühitinin möhkəmlənməsinə və sülh gündəliyinin daha inamlı şəkildə irəliləməsinə şərait yaradır.
Təbii ki, bu o deməkdir ki, Cənubi Qafqazda sülhün və sabitliyin əsas təminatçıları sırasında Amerika Birləşmiş Ştatları ön planda yer alır. Vaşinqtonun prosesdə fəal iştirakı regionun beynəlxalq münasibətlər sistemində yeni balansın formalaşdığını göstərir. ABŞ təkcə siyasi vasitəçi kimi deyil, həm də regionun gələcək iqtisadi və nəqliyyat layihələrinin əsas iştirakçılarından biri kimi çıxış etməyə başlayıb.
Təbii ki, Amerika Birləşmiş Ştatlarının da Cənubi Qafqazda ciddi maraqları mövcuddur. Dünya gücü olan ABŞ Zəngəzur dəhlizinin reallaşdırılmasında əsas iştirakçıların sırasına daxil olub. Eyni zamanda, TRIPP layihəsinin reallaşdırılması istiqamətində mühüm addımlar atılır. Bu layihənin yalnız regional deyil, qlobal ticarət və logistika baxımından da strateji əhəmiyyət daşıdığı vurğulanır.
Son bir il ərzində TRIPP layihəsi üzrə hüquqi bazanın hazırlanması prosesi demək olar ki, yekunlaşdırılıb. Layihənin həyata keçirilməsi üçün zəruri hüquqi və institusional mexanizmlərin formalaşdırılması istiqamətində mühüm irəliləyiş əldə olunub. Artıq növbəti mərhələdə layihənin praktik icrasına xidmət edən addımların atılması prosesi başlayıb və bunun yaxın dövrdə daha da sürətlənəcəyi gözlənilir.
Amerika Birləşmiş Ştatları tərəfindən artıq TRIPP Plus fondu yaradılıb və bu fondun TRIPP layihəsinin reallaşdırılmasını maliyyələşdirəcəyi bildirilir. Maliyyə mexanizminin yaradılması layihənin yalnız siyasi təşəbbüs olmadığını, onun iqtisadi əsaslarının da formalaşdırıldığını göstərir. Bu isə layihənin uzunmüddətli perspektivdə həyata keçirilməsi imkanlarını artıran mühüm amillərdən biri hesab olunur.
Bu da o deməkdir ki, ötən il Ağ Evdə imzalanan Birgə Bəyannamə və digər sənədlər Cənubi Qafqaz üçün böyük əhəmiyyət daşıyır. Həmin sənədlər regionda yeni əməkdaşlıq modelinin əsasını qoymaqla yanaşı, siyasi münasibətlərdə də yeni mərhələnin başlanğıcını formalaşdırıb. Son bir ildə müşahidə olunan proseslər göstərir ki, həmin sənədlər praktik nəticələr verməyə başlayıb”.
Politoloq əlavə edib ki, hazırda Rusiyanın bu regiona təsiri ciddi şəkildə zəifləyib:
“Artıq hər kəsə aydındır ki, Amerika Birləşmiş Ştatları Rusiyanın Cənubi Qafqazdakı təsirinin azalmasını istəyir və Kreml nə qədər cəhd göstərsə də, Rusiyaya TRIPP layihəsində iştirak etmək imkanının verilməyəcəyi ehtimal olunur. Bu isə regionun geosiyasi mənzərəsində ciddi dəyişikliklərin baş verdiyini göstərən əsas amillərdən biri kimi qiymətləndirilə bilər.
Bu da o deməkdir ki, Rusiya Cənubi Qafqaz üçün böyük əhəmiyyət daşıyan geoiqtisadi layihədə iştirak edərək regional təsir mexanizmlərini gücləndirmək imkanına malik olmayacaq. Nəticə etibarilə regionun iqtisadi və siyasi gələcəyində yeni güc mərkəzlərinin rolu daha da artacaq və əvvəlki təsir mexanizmləri tədricən zəifləyəcək.
Ən əsası isə Avropa və Asiya arasında körpü rolunu oynayacaq TRIPP layihəsinin reallaşması Cənubi Qafqazın Rusiyasız bir məkana çevrilməsi imkanlarını artıra bilər. Layihənin həyata keçirilməsi regionun beynəlxalq nəqliyyat və ticarət şəbəkəsində mövqeyini gücləndirəcək, eyni zamanda Cənubi Qafqazın qlobal iqtisadi proseslərə inteqrasiyasını sürətləndirəcək. Bu da o deməkdir ki, uzun müddət Rusiyanın təsir dairəsində olmuş region yeni inkişaf imkanları əldə edə bilər.
Təbii ki, bütün bunlar onu göstərir ki, artıq Cənubi Qafqaz yeni dövrə qədəm qoyub. Bu yeni dövrdə region ölkələrinin siyasi sabitliyi, iqtisadi inkişafı, nəqliyyat-kommunikasiya layihələrinin genişlənməsi və beynəlxalq əməkdaşlığın dərinləşməsi əsas prioritetlərdən birinə çevrilə bilər. Bu baxımdan, region ölkələrinin iqtisadi inkişaf perspektivlərinin ön planda olacağı ehtimalı daha inandırıcı görünür və yaxın illərdə bunun konkret nəticələrinin müşahidə olunacağı gözlənilir”, – deyə politoloq fikrini tamamlayıb.
