İnsanların gündəlik təcrübəsində bəzən elə təsadüflər yaranır ki, onları görməməzlikdən gəlmək çətin olur. Məsələn, söhbət zamanı müəyyən bir qəhvə markası xatırlanır və qısa müddət sonra həmin məhsulun reklamı sosial şəbəkə lentində görünür. Uzun illərdir yayılan əsas şübhələrdən biri də telefonların istifadəçiləri gizli şəkildə dinləməsidir. Lakin kibertəhlükəsizlik və texniki araşdırmalar bu nəzəriyyəni dəstəkləmir.
Demokrat.az xəbər verir ki, “Futura Sciences” nəşrinin yazdığına görə, 17 000-dən çox Android tətbiqi analiz edilib və mikrofonun gizli şəkildə aktivləşdirilməsi ilə bağlı sübut aşkar olunmayıb.
Texniki məhdudiyyətlər də bu iddianı zəiflədir: səs axınının fasiləsiz ötürülməsi bir istifadəçi üçün gündə təxminən 130 meqabayt məlumat tələb edərdi. Qlobal miqyasda bu, şəbəkə trafiki və batareya istifadəsində dərhal nəzərə çarpan anomaliyalar yaradardı.
“Apple”, “Google” və “Meta” şirkətləri də açıq şəkildə bildirirlər ki, reklam hədəflənməsi üçün mikrofon məlumatlarından istifadə etmirlər. Hətta “Apple” ilə bağlı Siri təsadüfi yazıları üzrə məhkəmə işində belə, audio məlumatların marketinq profilləri üçün istifadə olunmadığı və üçüncü tərəflərə satılmadığı təsdiqlənib.
Proqnostik məlumatlar və tezlik illüziyası
Mütəxəssislərin fikrincə, daha real izah davranış məlumatlarının emalıdır. Müasir reklam sistemləri istifadəçinin məkan məlumatları, axtarış tarixi, alış-veriş davranışı və sosial əlaqələrini təhlil edərək proqnozlar qurur.
Məsələn, istifadəçi dostu ilə birlikdə müəyyən bir əraziyə gedirsə və həmin şəxs əvvəlcədən səyahət axtarışları aparıbsa, sistemlər bu məlumatlardan sosial əlaqə ehtimalı çıxarır və uyğun reklamlar göstərir.
Bu proses “dinləmə” kimi görünsə də, əslində geniş miqyaslı statistik modellərə əsaslanır.
Psixoloqlar isə bu fenomeni tezlik illüziyası və ya Baader–Meynhoff effekti ilə izah edirlər. İnsan gün ərzində yüzlərlə reklama diqqət yetirmədən baxır, lakin müəyyən bir mövzu haqqında düşündükdən sonra həmin mövzuya aid reklamlar daha “görünən” olur.
Nəticədə istifadəçiyə elə gəlir ki, telefon onun söhbətini eşidib, halbuki sistem sadəcə artıq aktivləşmiş diqqətə uyğun kontent göstərir.
Səs məlumatı ilə bağlı real istisnalar
Bəzi tətbiqlər mikrofon icazəsini ətraf səsin tanınması üçün istifadə edir. Bu, insan nitqini dinləməkdən çox, televiziya reklamlarının səs “izlərini” müəyyən etməyə yönəlmiş texnologiyadır.
Eyni zamanda, bəzi sənaye təqdimatlarında “Active Listening” adlı sistemlərdən bəhs olunub. Bu sistemlərin ətraf səsi analiz edərək reklam hədəfləməsini gücləndirə biləcəyi iddia edilib.
Lakin bu cür yanaşmalar ciddi ictimai reaksiyaya səbəb olub və “Google” və “Meta” kimi şirkətlər həmin texnologiyalarla rəsmi əlaqəni inkar ediblər.
Əsl risk haradadır?
Mütəxəssislərin fikrincə, əsas risk mikrofon deyil, rəqəmsal davranış izləridir. Reklam şirkətləri tətbiq istifadəsi, ekran qarşılıqlı təsirləri və müxtəlif izləmə pikselləri vasitəsilə çox detallı istifadəçi profilləri yaradır.
Bəzi təhlükəsizlik araşdırmaları hətta tətbiqlərin gizli şəkildə ekran görüntüləri topladığını da müəyyən edib. Bu isə səs məlumatına ehtiyac olmadan da ciddi məxfilik riskləri yaradır.
Nəticə olaraq, müasir rəqəmsal mühitdə əsas problem telefonun sizi dinləməsi deyil, etdiyiniz hər bir hərəkətin artıq kifayət qədər dəqiq şəkildə izlənməsidir.
Jalə Demokrat.az
